ThS: Phan Hồng Ngọc
Khoa Cơ bản - Đại Học Nghệ An -
Email: Ngocph@edu.vn.com
Hoạ sỹ. Hội viên hội văn học nghệ thuật Nghệ
An
Giới thiệu (Introduction)
Rối loạn phổ tự kỷ (ASD) là một rối loạn phát
triển thần kinh phức tạp, đặc trưng bởi các khiếm khuyết trong giao tiếp xã hội,
tương tác và sự hiện diện của các hành vi, sở thích lặp đi lặp lại [1]. Những đặc
điểm này đặt ra nhiều thách thức đáng kể trong việc giáo dục và can thiệp, đòi
hỏi các chương trình toàn diện, có cấu trúc và được hỗ trợ bởi nhiều phương
pháp tiếp cận khác nhau. Bên cạnh các liệu pháp cốt lõi đã được chứng minh hiệu
quả như Phân tích Hành vi Ứng dụng (ABA) [2], cộng đồng khoa học và giáo dục
không ngừng tìm kiếm các phương pháp bổ trợ toàn diện và dễ tiếp cận hơn.
Trong bối cảnh đó, liệu pháp nghệ thuật (Art
Therapy) và liệu pháp sinh thái (Eco-therapy) nổi lên như những hướng tiếp cận
tiềm năng. Liệu pháp nghệ thuật sử dụng các phương tiện sáng tạo như hội họa,
âm nhạc, kịch, và vũ đạo để giúp trẻ bày tỏ những suy nghĩ, cảm xúc mà ngôn ngữ
khó diễn đạt [3, 4]. Các hoạt động này không chỉ giúp trẻ cải thiện tinh thần
mà còn cung cấp một kênh giao tiếp phi ngôn ngữ hiệu quả [5]. Tương tự, liệu
pháp sinh thái nhấn mạnh vai trò của môi trường tự nhiên trong việc cải thiện sức
khỏe tinh thần và giảm căng thẳng [6]. Hoạt động tương tác có mục đích với
thiên nhiên đã được chứng minh là có tác động tích cực đến sự tập trung, điều
hòa cảm xúc và kỹ năng xã hội [7].
Hoạt động tạo hình bằng vật liệu tự nhiên, một
sự kết hợp độc đáo giữa liệu pháp nghệ thuật và sinh thái, đã được áp dụng rộng
rãi trong giáo dục mầm non thông thường và cho thấy hiệu quả rõ rệt trong việc
phát triển vận động, sáng tạo và tình yêu thiên nhiên ở trẻ [8, 9]. Tuy nhiên,
vai trò và cơ chế tác động của nó đối với trẻ tự kỷ chưa được hệ thống hóa một
cách đầy đủ trong các tài liệu khoa học chuyên sâu. Vì vậy, mục tiêu của bài
báo này là hệ thống hóa cơ sở lý luận của phương pháp, phân tích chi tiết các lợi
ích đa chiều của nó đối với trẻ tự kỷ, và đề xuất một mô hình can thiệp thực
hành cụ thể, dễ áp dụng cho phụ huynh và giáo viên, nhằm cung cấp một tài liệu
tham khảo có giá trị khoa học và ứng dụng cao.
Tổng quan lý thuyết và các
nghiên cứu liên quan
Các phương pháp can thiệp tiêu biểu cho trẻ tự kỷ
Để hiểu rõ vai trò của liệu pháp tạo hình bằng
vật liệu tự nhiên, cần đặt nó trong bối cảnh của các phương pháp can thiệp phổ
biến hiện nay. Phân tích hành vi ứng dụng (ABA) được xem là một trong những liệu
pháp can thiệp được hỗ trợ mạnh mẽ nhất bởi các nghiên cứu khoa học [2]. Phương
pháp này tập trung vào việc tăng cường hành vi tích cực và giảm thiểu các hành
vi tiêu cực, với mục tiêu cuối cùng là giúp trẻ đạt được sự độc lập và phát triển
các kỹ năng xã hội cơ bản [2, 10]. Bên cạnh ABA, các phương pháp khác như Hệ thống
giao tiếp trao đổi hình ảnh (PECS) và phương pháp TEACCH cũng được áp dụng rộng
rãi. PECS là một công cụ hữu ích giúp trẻ giao tiếp thông qua hình ảnh [5, 11],
trong khi TEACCH là một phương pháp giáo dục mang tính cấu trúc được áp dụng phổ
biến trên toàn thế giới [12]. Một chương trình can thiệp toàn diện cho trẻ tự kỷ
thường không chỉ tập trung vào hành vi mà còn kết hợp trị liệu ngôn ngữ để cải
thiện khả năng giao tiếp và vật lý trị liệu để xây dựng kỹ năng vận động, sức mạnh
cơ bắp và khả năng giữ thăng bằng [10]. Liệu pháp tạo hình bằng vật liệu tự
nhiên được xem là một phương pháp bổ trợ hiệu quả, có thể tích hợp vào các
chương trình can thiệp toàn diện này.
Liệu pháp Nghệ thuật và Trị liệu Cảm giác
Liệu pháp nghệ thuật (Art Therapy) được định
nghĩa là một can thiệp tích hợp sử dụng quá trình sáng tạo nghệ thuật để làm
công cụ trị liệu, giúp làm phong phú cuộc sống của các cá nhân, gia đình và cộng
đồng [3]. Liệu pháp này đặc biệt hữu ích cho trẻ tự kỷ vì nó cung cấp một kênh
phi ngôn ngữ để trẻ bày tỏ những suy nghĩ, niềm vui, nỗi buồn hay sự bất an mà
trẻ không thể diễn đạt bằng lời [5, 13]. Các hoạt động như vẽ, nặn, xé dán giúp
trẻ giải tỏa căng thẳng và cải thiện tinh thần [4]. Tuy nhiên, Hiệp hội Tự kỷ
Hoa Kỳ (ASAT) lưu ý rằng mặc dù có nhiều lợi ích, liệu pháp nghệ thuật không được
khuyến nghị là một phương pháp điều trị dựa trên bằng chứng độc lập cho bệnh tự
kỷ, mà nên được coi là một hoạt động ưu tiên hoặc công cụ củng cố để khuyến
khích các hành vi thích ứng [3].
Đồng thời, trị liệu cảm giác (Sensory
Integration - SI) đóng vai trò then chốt trong can thiệp cho trẻ tự kỷ. Dữ liệu
thống kê cho thấy có tới hơn 70% trẻ tự kỷ bị rối loạn cảm giác [14]. Trị liệu
SI tập trung vào việc giúp trẻ học cách tổ chức và xử lý thông tin cảm giác một
cách hiệu quả, giảm thiểu sự quá mẫn cảm hoặc vô cảm đối với các kích thích từ
môi trường [11, 15]. Các hoạt động liên quan đến xúc giác như chơi với bột nặn,
đất nặn và các vật liệu có kết cấu khác nhau đóng vai trò quan trọng trong quá
trình này [16].
Liệu pháp Sinh thái (Eco-therapy)
Liệu pháp sinh thái, còn được gọi là liệu
pháp thiên nhiên hay liệu pháp xanh, là một cách tiếp cận trị liệu mới, sử dụng
môi trường tự nhiên để cải thiện sức khỏe tinh thần [7, 6]. Các nghiên cứu chỉ
ra rằng môi trường tự nhiên có khả năng làm dịu thần kinh, giảm căng thẳng và
tăng cường sự tập trung [7]. Khác với các môi trường trong nhà ồn ào và đầy
phân tâm, thiên nhiên cung cấp một không gian yên bình và an toàn [17].
Việc tiếp xúc với các yếu tố tự nhiên như ngắm
nhìn một bông hoa hay lắng nghe tiếng chim hót gây ra một trạng thái tâm lý gọi
là "mê hoặc nhẹ nhàng" (soft fascination) [6]. Trạng thái này cho
phép trẻ tập trung vào các yếu tố phức tạp của thiên nhiên mà không đòi hỏi nỗ
lực nhận thức quá lớn, từ đó giúp trẻ hồi phục và nâng cao sự chú ý [6]. Khi kết
hợp với hoạt động tạo hình, các vật liệu tự nhiên như lá cây, hoa, và cành khô
trở thành một phần của môi trường trị liệu. Chúng cung cấp các kích thích cảm
giác thú vị nhưng không gây quá tải. Bằng cách đó, thiên nhiên đóng vai trò như
một "người đồng trị liệu" [6], tạo ra một không gian an toàn, không
phán xét để trẻ có thể tự do bộc lộ bản thân.
Phân tích lợi ích của liệu
pháp tạo hình bằng vật liệu tự nhiên
Cải thiện Kỹ năng Vận động Tinh và Phối hợp Tay-Mắt
Hoạt động tạo hình với các vật liệu tự nhiên
cung cấp một cơ hội lý tưởng để trẻ rèn luyện kỹ năng vận động tinh, vốn là một
trong những điểm yếu phổ biến ở trẻ tự kỷ [10]. Các nguồn tài liệu từ giáo dục
mầm non Việt Nam đã chứng minh rằng các thao tác như xé, cắt, dán, sắp xếp lá
cây giúp rèn luyện sự khéo léo của đôi bàn tay và cải thiện sự phối hợp giữa
tay và mắt [8]. Những kỹ năng này là nền tảng cho các hoạt động tự phục vụ hàng
ngày như cầm thìa, viết, hay cài cúc áo [18].
Điều đặc biệt là hoạt động tạo hình bằng vật
liệu tự nhiên có thể được xem là một dạng vật lý trị liệu ngụy trang dưới hình
thức một trò chơi. Trẻ được khuyến khích thực hiện các thao tác lặp đi lặp lại
một cách tự nhiên, không cảm thấy áp lực của một buổi trị liệu chuyên biệt. Hơn
nữa, hoạt động này cũng có thể hỗ trợ trẻ với các hành vi lặp lại, giúp chúng
tìm thấy một phương thức an toàn và mang tính xây dựng để thể hiện bản thân
[3].
Điều hòa Giác quan và Cảm xúc
Sự đa dạng về kết cấu, màu sắc và mùi hương của
các vật liệu tự nhiên mang đến một trải nghiệm cảm giác toàn diện cho trẻ [7].
Các vật liệu như lá khô giòn, cánh hoa mềm mại, cành cây sần sùi hay mùi hương
của hoa cỏ tác động trực tiếp lên xúc giác và khứu giác của trẻ [19]. Điều này
rất có lợi trong việc điều hòa giác quan, đặc biệt là đối với những trẻ có rối
loạn xử lý cảm giác [16]. Trẻ quá nhạy cảm (ngưỡng cảm giác cao) có thể học
cách làm quen dần với các kết cấu mới [13], trong khi trẻ vô cảm (ngưỡng cảm
giác thấp) được kích thích bởi sự đa dạng của các vật liệu [14].
So với các vật liệu nhân tạo có kết cấu và
màu sắc được kiểm soát, vật liệu tự nhiên mang lại một "phòng thí nghiệm"
cảm giác độc đáo. Trẻ được tiếp xúc với sự không đồng nhất, không thể đoán trước
của thế giới thực [17]. Trải nghiệm này không chỉ giúp trẻ giảm sự quá mẫn cảm
mà còn thúc đẩy sự tò mò, khám phá. Hoạt động này tạo ra một không gian an toàn
để trẻ đối mặt với những cảm giác không quen thuộc, giúp trẻ trở nên thoải mái
hơn với các giác quan của mình [13].
Để minh họa rõ hơn về tác động của các loại vật
liệu, Bảng 1 dưới đây phân loại chi tiết tác động giác quan của một số vật liệu
tự nhiên phổ biến.
Bảng 1: Phân loại tác động giác quan của các vật liệu tự nhiên
trong liệu pháp tạo hình
|
Vật liệu tự nhiên |
Tác động lên Xúc giác |
Tác động lên Thị giác |
Tác động lên Khứu giác |
|
Lá khô |
Giòn, dễ vỡ, sần sùi, nhẹ |
Màu nâu, vàng, đỏ, có đường gân nổi bật |
Mùi đất, mùi lá mục |
|
Lá tươi |
Mềm, trơn, dai, có đường gân nổi |
Màu xanh lá cây, đa dạng sắc độ |
Mùi cỏ, mùi tươi mát của thực vật |
|
Cánh hoa |
Mềm mại, mỏng, mịn |
Màu sắc rực rỡ, đa dạng (đỏ, hồng, trắng,
vàng) |
Mùi hương đặc trưng (thơm dịu, nồng) |
|
Cành cây khô |
Cứng, sần sùi, gồ ghề, thô ráp |
Màu nâu, xám, không đồng nhất |
Mùi gỗ, mùi khô mộc |
|
Hạt, vỏ cây |
Cứng, trơn hoặc sần, có trọng lượng |
Màu sắc tự nhiên, đa dạng hình dạng |
Mùi gỗ, hạt tự nhiên |
Nâng cao Khả năng Tập trung và Tư duy Sáng tạo
Một trong những thách thức lớn đối với trẻ tự
kỷ là việc duy trì sự tập trung vào một nhiệm vụ [7]. Tuy nhiên, các giáo viên
mầm non đã nhận thấy rằng trẻ rất tập trung, phấn chấn và tích cực tham gia vào
hoạt động làm tranh từ lá cây [8]. Môi trường tự nhiên với âm thanh nhẹ nhàng của
chim chóc, tiếng lá xào xạc [7] và ánh sáng dịu nhẹ giúp giảm sự phân tâm so với
môi trường trong nhà ồn ào [17].
Một đặc điểm khác của trẻ tự kỷ là có xu hướng
lặp lại các hành vi và thói quen [1]. Hoạt động tạo hình bằng vật liệu tự
nhiên, không có khuôn mẫu cố định, khuyến khích trẻ vượt qua tư duy rập khuôn để
phát triển trí tưởng tượng. Thay vì vẽ một bông hoa theo mẫu sẵn, trẻ phải
"tưởng tượng" và sắp xếp các cánh hoa từ những chiếc lá có hình dạng
khác nhau [20]. Quá trình này đòi hỏi trẻ phải chủ động tìm kiếm giải pháp, lựa
chọn vật liệu và sắp xếp bố cục, từ đó rèn luyện khả năng tư duy linh hoạt và
sáng tạo [8, 21].
Hỗ trợ Giao tiếp và Tương tác Xã hội
Hoạt động tạo hình bằng vật liệu tự nhiên có
thể được thực hiện trong môi trường nhóm, tạo ra nhiều cơ hội để trẻ giao tiếp
và tương tác xã hội [13, 7]. Trong một nhóm, việc thiếu một công cụ hoặc vật liệu
như keo dán hay một loại lá cụ thể, sẽ tạo ra một nhu cầu thực tế để trẻ giao
tiếp [13].
Những tình huống này tạo ra các "cơ hội
giao tiếp có mục đích". Nhu cầu đó thúc đẩy trẻ sử dụng các hình thức giao
tiếp (bằng lời nói, cử chỉ hoặc chỉ trỏ) để tương tác với người khác [22, 23].
Trong quá trình này, trẻ học cách luân phiên, chờ đợi đến lượt và chia sẻ [13,
23], những kỹ năng xã hội cơ bản nhưng vô cùng quan trọng đối với trẻ tự kỷ.
Môi trường an toàn và có sự giám sát của người lớn giúp trẻ luyện tập các kỹ
năng này mà không cảm thấy áp lực [13].
Mô hình can thiệp thực
hành cho phụ huynh và giáo viên
Chuẩn bị
Để triển khai hiệu quả liệu pháp tạo hình bằng
vật liệu tự nhiên, công tác chuẩn bị đóng vai trò quan trọng. Đầu tiên, cần lựa
chọn một không gian an toàn, yên tĩnh, có ánh sáng tự nhiên và ít yếu tố gây
phân tâm [17, 23]. Tiếp theo, phụ huynh và giáo viên có thể tự sưu tầm các vật
liệu tự nhiên dễ kiếm như lá cây, hoa, cành khô. Phương pháp này có tính kinh tế
cao, không đòi hỏi chi phí lớn để mua sắm đồ chơi [8]. Cuối cùng, cần chuẩn bị
các công cụ cần thiết như keo dán, kéo, khung tranh và các vật liệu bổ trợ khác
như màu nước, bút lông hay cúc áo để khuyến khích sự sáng tạo của trẻ [8, 21].
Các bước thực hiện
Việc áp dụng mô hình thiết kế kỹ thuật (EDP)
của phương pháp STEAM (S - Khoa học, T - Công nghệ, E - Kỹ thuật, A - Nghệ thuật,
M - Toán học) có thể biến hoạt động tạo hình thành một quá trình học tập có cấu
trúc [21]. Mô hình này bao gồm ba giai đoạn chính:
●
Giai đoạn 1: Quan sát và Gợi mở: Mục tiêu của giai đoạn này là kích thích sự
tò mò và hứng thú của trẻ. Bắt đầu bằng việc cùng trẻ đi dạo trong vườn hoặc
công viên yên tĩnh, khuyến khích trẻ tự nhặt và cảm nhận các vật liệu [8, 17,
19]. Người lớn có thể ngồi ngang tầm mắt với trẻ và gọi tên trẻ thường xuyên để
lôi kéo sự chú ý [24, 23]. Đặt những câu hỏi gợi mở đơn giản như "Chiếc lá
này giống cái gì?" để kích thích tư duy của trẻ [22].
●
Giai đoạn 2: Khám phá và Thực hành: Mục tiêu của giai đoạn này là rèn luyện kỹ
năng vận động và tư duy sáng tạo. Hướng dẫn trẻ thực hiện các thao tác xé, cắt,
dán, sắp xếp vật liệu để tạo ra sản phẩm theo ý tưởng của mình [8]. Người lớn cần
giám sát và hỗ trợ khi trẻ gặp khó khăn, khuyến khích trẻ tự tìm cách khắc phục
[21].
●
Giai đoạn 3: Biểu đạt và Chia sẻ: Sau khi hoàn thành, khuyến khích trẻ trưng
bày sản phẩm. Người lớn có thể hỏi trẻ về tác phẩm của mình và đưa ra những nhận
xét tích cực, giúp trẻ cảm thấy tự hào và tự tin hơn [8, 21].
Bảng 2 dưới đây trình bày chi tiết mô hình
can thiệp theo từng giai đoạn.
Bảng 2: Mô hình can thiệp tạo hình bằng vật liệu tự nhiên theo từng
giai đoạn
|
Giai đoạn |
Mục tiêu |
Hoạt động cụ thể |
Kỹ thuật hỗ trợ |
|
1. Quan sát & Gợi mở |
Kích thích sự tò mò và hứng thú. |
Dạo bộ trong vườn, nhặt lá, hoa. Nhận biết
màu sắc, hình dạng, kết cấu. |
Ngồi ngang tầm mắt [23], gọi tên [24], đặt
câu hỏi gợi mở [22]. |
|
2. Khám phá & Thực hành |
Rèn luyện vận động tinh, tư duy sáng tạo. |
Xé, cắt, dán, sắp xếp vật liệu. Tạo ra sản
phẩm theo ý tưởng. |
Theo dõi và tham gia vào trò chơi của trẻ
[23]. Cung cấp công cụ phù hợp [13]. |
|
3. Biểu đạt & Chia sẻ |
Tăng cường tự tin, thúc đẩy giao tiếp. |
Trưng bày sản phẩm, nói về tác phẩm. Tặng
tác phẩm cho người khác. |
Khen ngợi tích cực, hỏi những câu hỏi đơn
giản về sản phẩm [21]. |
Vai trò của Người Hỗ trợ (Phụ huynh và Giáo viên)
Vai trò của người hỗ trợ là then chốt trong
việc triển khai thành công mô hình này. Thay vì chỉ là người "dạy học",
họ cần trở thành người "đồng hành" trong quá trình khám phá của trẻ
[24, 23]. Bằng cách quan sát trẻ chơi và tham gia vào hoạt động do trẻ dẫn dắt,
người lớn tạo ra sự gắn kết, xây dựng mối quan hệ gần gũi và niềm tin [24]. Niềm
tin này cho phép người lớn từ từ đưa vào các kỹ năng mới một cách nhẹ nhàng. Sự
phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và các chuyên gia y tế là cần thiết
để đảm bảo một chương trình can thiệp toàn diện, mang lại hiệu quả cao nhất
[25, 12].
Thảo luận và Hạn chế
Liệu pháp tạo hình bằng vật liệu tự nhiên là
một can thiệp bổ trợ mang tính toàn diện. Nó tích hợp hiệu quả các nguyên lý của
liệu pháp nghệ thuật, trị liệu cảm giác và liệu pháp sinh thái, tác động đến
nhiều khía cạnh cùng một lúc, từ vận động, cảm giác đến nhận thức và xã hội. Đặc
biệt, phương pháp này có tính kinh tế cao, dễ tiếp cận và có thể thực hiện ngay
tại nhà hoặc trường học [8]. Điều này mang lại một giải pháp giáo dục hiệu quả
mà không phụ thuộc vào các thiết bị hay công cụ đắt tiền.
Tuy nhiên, cần thừa nhận những hạn chế của
các nghiên cứu hiện có. Đa số các tài liệu về "tạo hình bằng vật liệu tự
nhiên" là từ giáo dục mầm non thông thường, không phải là nghiên cứu
chuyên biệt về trẻ tự kỷ [8]. Các tài liệu về liệu pháp nghệ thuật và sinh thái
cũng thường là nghiên cứu ca đơn lẻ hoặc chưa có quy mô lớn, thiếu các dữ liệu
định lượng và kiểm soát chặt chẽ [3]. Do đó, người đọc cần có cái nhìn thận trọng
và không coi đây là một liệu pháp "chữa trị" độc lập.
Trong tương lai, các nghiên cứu cần tập trung
vào việc thiết kế các nghiên cứu thực nghiệm với các nhóm đối chứng để đo lường
hiệu quả một cách định lượng và khách quan. Việc nghiên cứu tác động của từng
loại vật liệu cụ thể lên từng rối loạn cảm giác của trẻ cũng là một hướng đi tiềm
năng.
Kết luận (Conclusion)
Hoạt động tạo hình bằng vật liệu tự nhiên là
một phương pháp can thiệp giáo dục có giá trị, đóng vai trò quan trọng như một
liệu pháp bổ trợ cho trẻ rối loạn phổ tự kỷ. Bằng cách kết hợp hiệu quả các
nguyên lý của liệu pháp nghệ thuật, trị liệu cảm giác và liệu pháp sinh thái,
phương pháp này tạo ra một môi trường học tập an toàn, tự nhiên và toàn diện,
giúp trẻ cải thiện các kỹ năng vận động tinh, điều hòa giác quan, phát triển tư
duy sáng tạo và tăng cường tương tác xã hội. Với tính kinh tế cao và khả năng
áp dụng linh hoạt, đây là một công cụ giáo dục dễ tiếp cận, có thể được triển
khai rộng rãi bởi phụ huynh và giáo viên. Vai trò đồng hành và hỗ trợ tích cực
của người lớn là yếu tố then chốt để phương pháp này đạt được hiệu quả tối đa,
góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và khả năng hòa nhập của trẻ tự kỷ một
cách bền vững.