ThS: Phan Hồng Ngọc

Khoa Cơ bản - Đại Học Nghệ An - Email: Ngocph@edu.vn.com

Hoạ sỹ. Hội viên hội văn học nghệ thuật Nghệ An

Giai đoạn 1: Lứa tuổi mầm non (3-6 tuổi). Phát triển biểu cảm và kỹ năng cơ bản - P2.Bài 11: Phân tích hoạt động "In hình bằng tay, chân"

Rối loạn phổ tự kỷ (ASD) là một rối loạn phát triển thần kinh phức tạp, thường đi kèm với các rối loạn xử lý giác quan (SPD), đặc biệt là rối loạn cảm nhận bản thể, hay còn gọi là proprioception. Giác quan này đóng vai trò quan trọng trong việc nhận thức vị trí và chuyển động của cơ thể trong không gian. Bài báo này phân tích hoạt động mỹ thuật "In hình bằng tay, chân" như một can thiệp trị liệu tiềm năng nhằm hỗ trợ trẻ tự kỷ cải thiện khả năng cảm nhận về cơ thể. Dựa trên việc tổng hợp các tài liệu khoa học và kinh nghiệm thực tiễn từ chuyên gia, phụ huynh và giáo viên, nghiên cứu này làm rõ cơ sở lý thuyết và cơ chế tác động của hoạt động. Các phân tích cho thấy hành động ấn và nén tay/chân lên bề mặt tạo ra kích thích áp lực sâu, một loại đầu vào cảm giác cần thiết để điều hòa hệ thần kinh và nâng cao nhận thức về giới hạn cơ thể. Hơn nữa, hoạt động này còn mang lại nhiều lợi ích bổ sung như phát triển kỹ năng vận động tinh, thúc đẩy giao tiếp phi ngôn ngữ và biểu lộ cảm xúc. Mặc dù bằng chứng thực nghiệm còn hạn chế, các nghiên cứu điển hình và kinh nghiệm cộng đồng cho thấy hoạt động "In hình bằng tay, chân" là một công cụ can thiệp dễ tiếp cận, có tính ứng dụng cao và nên được tích hợp như một phần của các chương trình trị liệu toàn diện.

1. Đặt Vấn đề và Tổng quan

Rối loạn phổ tự kỷ (ASD) là một rối loạn phát triển thần kinh khởi phát sớm, biểu hiện đặc trưng bởi những khiếm khuyết dai dẳng trong giao tiếp, tương tác xã hội và sự hiện diện của các hành vi, sở thích lặp lại, định hình.¹ Tuy nhiên, bên cạnh các triệu chứng cốt lõi này, nhiều trẻ tự kỷ còn có các rối loạn đi kèm khác, trong đó rối loạn xử lý giác quan (Sensory Processing Disorder - SPD) là một thách thức đáng kể và phổ biến. Tình trạng này có thể ảnh hưởng đến cách trẻ tương tác với môi trường, gây ra các hành vi né tránh hoặc tìm kiếm giác quan quá mức, từ đó cản trở quá trình học tập và hòa nhập xã hội.²

Trong số các rối loạn giác quan, việc thiếu hụt khả năng cảm nhận bản thể là một vấn đề trung tâm. Giác quan cảm nhận bản thể, hay proprioception, cung cấp thông tin cho não bộ về vị trí và sự chuyển động của cơ thể mà không cần đến thị giác. Khi giác quan này bị rối loạn, trẻ có thể gặp khó khăn trong việc phối hợp vận động, duy trì thăng bằng và thậm chí là nhận thức về giới hạn của chính cơ thể mình.² Do đó, việc can thiệp sớm và nhắm mục tiêu vào việc cải thiện cảm nhận bản thể là vô cùng quan trọng đối với sự phát triển toàn diện của trẻ tự kỷ.

Mục tiêu của bài báo này là phân tích một cách có hệ thống hoạt động mỹ thuật "In hình bằng tay, chân" như một công cụ trị liệu hiệu quả, dễ tiếp cận để hỗ trợ trẻ tự kỷ cải thiện khả năng cảm nhận về cơ thể. Bài viết sẽ tổng hợp các cơ sở lý thuyết khoa học, phân tích cơ chế tác động, và đưa ra các kinh nghiệm thực tiễn từ cộng đồng phụ huynh, giáo viên và chuyên gia trong và ngoài nước. Qua đó, bài báo cung cấp một cái nhìn toàn diện, giúp độc giả hiểu rõ hơn về giá trị của một hoạt động tưởng chừng đơn giản nhưng lại mang lại nhiều lợi ích sâu sắc đối với sự phát triển của trẻ.

2. Cơ sở lý thuyết: Rối loạn Giác quan và Cảm nhận Bản thể ở Trẻ Tự kỷ

Rối loạn xử lý giác quan (SPD) là một tình trạng thần kinh mà não bộ gặp khó khăn trong việc tổ chức và phản hồi các thông tin cảm giác nhận được từ môi trường. Rối loạn này có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, ảnh hưởng đến các giác quan như thị giác, thính giác, xúc giác, tiền đình và cảm nhận bản thể.¹ Ở trẻ tự kỷ, SPD thường dẫn đến các hành vi bất thường, gây ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng cuộc sống hàng ngày.

Một trong những rối loạn giác quan phổ biến nhất ở trẻ tự kỷ là rối loạn cảm nhận bản thể. Giác quan này liên quan đến các thụ thể nằm trong cơ, khớp và dây chằng, giúp não bộ nhận biết vị trí của các bộ phận cơ thể mà không cần nhìn.³ Một số trẻ có thể có cảm giác này quá nhạy (nhạy cảm quá mức) hoặc kém nhạy (nhạy cảm thấp) với kích thích cảm nhận bản thể, dẫn đến các hành vi bất thường.

● Nhạy cảm thấp (tìm kiếm giác quan): Những trẻ này thường có ngưỡng cảm giác cao và cần kích thích mạnh để nhận thức được vị trí cơ thể. Các hành vi điển hình bao gồm: ném đồ vật thật mạnh, thích ôm ghì chặt, đi lại liên tục, hoặc thậm chí là đập đầu.² Những hành động này là nỗ lực của trẻ nhằm tìm kiếm và điều hòa hệ thống thần kinh của mình.

● Nhạy cảm quá mức (né tránh giác quan): Ngược lại, một số trẻ lại quá nhạy cảm với áp lực và chuyển động, có thể né tránh các hoạt động đụng chạm hoặc ôm ấp, không thích được người khác chạm vào người, hoặc có biểu hiện vụng về, dễ va chạm vào đồ vật do khó xác định vị trí của cơ thể trong không gian.²

Để trực quan hóa các rối loạn giác quan phổ biến ở trẻ tự kỷ, Bảng 1 dưới đây tổng hợp các loại rối loạn và biểu hiện hành vi liên quan, dựa trên các tài liệu y tế và nghiên cứu chuyên sâu.

Bảng 1: Phân loại Rối loạn Giác quan và Biểu hiện Hành vi liên quan

Loại Rối loạn Giác quan	Biểu hiện "Tìm kiếm" (Hypo-responsive)	Biểu hiện "Né tránh" (Hyper-responsive)
Thính giác	Tự tạo âm thanh (búng tay gần tai), nghiến răng ken két, gõ vào răng liên tục.²	Bịt tai, la hét khi nghe tiếng động nhỏ hoặc bất ngờ.²
Thị giác	Nhìn liếc, nhìn đèn, thích nơi có ánh sáng nhấp nháy, xoay bánh xe và nhìn chằm chằm.²	Nheo mắt, che mắt, sợ hãi ánh sáng.²
Xúc giác	Thích ôm ghì, ném đồ vật mạnh, thích được ấn nắm các bộ phận cơ thể.²	Né tránh chạm vào người khác, sợ cắt tóc, cắt móng tay, không thích ăn các thức ăn có chất liệu lạ.²
Tiền đình	Chạy nhảy liên tục không biết mệt, xoay tròn, đi kiễng gót.²	Nằm ườn một chỗ, né tránh các chuyển động.²
Cảm nhận Bản thể	Bumping into people or objects, self-hugging tightly, throwing or banging objects.²	Vụng về, đi lại lóng ngóng, khó duy trì thăng bằng, không nhận biết được vị trí tay/chân.²

Các biểu hiện này cho thấy sự cần thiết của các can thiệp nhắm vào việc điều hòa hệ thống giác quan của trẻ. Mặc dù các liệu pháp chuyên sâu như Liệu pháp Hoạt động (Occupational Therapy) là phương pháp chính, việc lồng ghép các hoạt động tại nhà, dễ tiếp cận cũng mang lại hiệu quả đáng kể.

3. Liệu pháp Nghệ thuật và Các Can thiệp Dựa trên Giác quan

Mỹ thuật trị liệu (Art Therapy) là một hình thức trị liệu biểu cảm sử dụng các hoạt động sáng tạo như vẽ, tô màu, nặn đất sét, và điêu khắc để giúp các cá nhân thể hiện cảm xúc, giảm lo âu và cải thiện tâm lý.⁶ Đây được xem là một công cụ đặc biệt phù hợp với trẻ tự kỷ, bởi nhiều trẻ trong phổ này là những người "tư duy bằng hình ảnh".⁸ Đối với họ, hình ảnh và màu sắc trở thành một ngôn ngữ mạnh mẽ hơn lời nói, cho phép họ biểu lộ những cảm xúc và suy nghĩ phức tạp mà ngôn ngữ có thể không truyền tải được.⁸

Các lợi ích được ghi nhận của mỹ thuật trị liệu đối với trẻ tự kỷ bao gồm:

● Tăng cường biểu lộ cảm xúc: Đối với những trẻ gặp khó khăn trong việc giao tiếp bằng lời, nghệ thuật cung cấp một kênh an toàn và không áp lực để thể hiện cảm xúc, giảm cảm giác thất vọng và lo âu.⁷

● Phát triển kỹ năng vận động: Các hoạt động như vẽ, tô màu, nặn đất sét giúp cải thiện kỹ năng vận động tinh (điều khiển cơ bắp nhỏ) và phối hợp tay-mắt.⁷

● Giảm căng thẳng và lo âu: Hoạt động nghệ thuật có tác dụng làm dịu, tạo ra một không gian an toàn để trẻ tập trung năng lượng và điều hòa cảm xúc.⁷

● Tăng sự tự tin: Việc hoàn thành một tác phẩm nghệ thuật mang lại cho trẻ cảm giác thành tựu và niềm tự hào, từ đó tăng sự tự tin và lòng tự trọng.⁸

Tuy nhiên, cần có một cái nhìn khách quan về bằng chứng khoa học của mỹ thuật trị liệu. Mặc dù có nhiều ca lâm sàng và các nghiên cứu tổng quan cho thấy những kết quả tích cực, nhưng chưa có đủ nghiên cứu có đối chứng, quy mô lớn để coi đây là một phương pháp "điều trị dựa trên bằng chứng" độc lập.¹³ Do đó, thay vì xem mỹ thuật trị liệu là một phương pháp chữa trị duy nhất, các chuyên gia khuyến nghị rằng nó nên được sử dụng như một công cụ hỗ trợ, một phần của một chương trình can thiệp toàn diện, có mục tiêu, như Liệu pháp Phân tích Hành vi Ứng dụng (ABA) hoặc Liệu pháp Hoạt động.³ Khi được lồng ghép vào một khuôn khổ trị liệu có cấu trúc, các hoạt động nghệ thuật có thể giúp trẻ đạt được các mục tiêu cụ thể, từ cải thiện kỹ năng giao tiếp đến điều hòa giác quan.

4. Phân tích Hoạt động "In hình bằng tay, chân"

Hoạt động "In hình bằng tay, chân" là một hoạt động mỹ thuật đơn giản nhưng mang lại nhiều lợi ích trị liệu sâu sắc cho trẻ tự kỷ. Nó kết hợp sự khám phá giác quan với biểu hiện sáng tạo, tạo ra một công cụ can thiệp hiệu quả và dễ dàng áp dụng.

4.1. Hướng dẫn thực hành và Nguyên vật liệu an toàn

Để thực hiện hoạt động này, phụ huynh hoặc giáo viên cần chuẩn bị các vật liệu cơ bản và an toàn.

● Vật liệu cần thiết: Sơn/màu không độc hại, giấy vẽ hoặc bìa cứng, kéo, keo dán, bút màu hoặc các vật liệu trang trí bổ sung như nhãn dán, kim tuyến, hoặc hạt cườm.¹² Một số biến thể có thể sử dụng bột muối để làm bột nặn hoặc đất sét, thay vì sơn.¹⁶ Để tăng cường trải nghiệm cảm giác, có thể thêm các vật liệu có kết cấu khác nhau vào sơn như gia vị (quế, ớt bột), ngũ cốc, hoặc cỏ vụn.¹⁷

● Các bước thực hiện:

1. Chuẩn bị không gian: Trải giấy báo hoặc tấm bạt bảo vệ sàn nhà và khu vực xung quanh để dễ dàng vệ sinh sau khi hoàn thành.¹⁷

2. Làm dấu in: Hướng dẫn trẻ nhúng tay hoặc chân vào sơn rồi ấn lên giấy. Hoặc có thể tự tay thoa sơn lên tay/chân của trẻ, đặc biệt nếu trẻ nhạy cảm với việc nhúng tay trực tiếp.¹⁸

3. Sáng tạo: Sau khi có các dấu in, trẻ có thể cắt các dấu in đó ra (với sự giám sát của người lớn) và dán chúng lên một tờ giấy khác để tạo thành các hình dạng khác nhau, như một bông hoa ¹⁵ hay một con gà tây.¹²

4. Trang trí: Hướng dẫn trẻ sử dụng bút màu, nhãn dán, hoặc các vật liệu trang trí khác để hoàn thiện tác phẩm của mình. Đây là bước để trẻ thể hiện sự sáng tạo và cá tính riêng.¹²

Trong suốt quá trình, điều quan trọng nhất là phải tôn trọng cảm giác của trẻ. Một số trẻ có thể cần thời gian để làm quen với cảm giác sơn dính vào da. Người lớn nên bắt đầu với một lượng nhỏ và không ép buộc trẻ nếu chúng cảm thấy không thoải mái.¹⁷

4.2. Lợi ích Trị liệu và Cơ chế Tác động

Hoạt động "In hình bằng tay, chân" không chỉ là một trò chơi mà còn là một can thiệp trị liệu dựa trên nhiều cơ chế tâm sinh lý khác nhau.

● Cải thiện Cảm nhận Bản thể (Proprioception):
Cơ chế tác động chính của hoạt động này nằm ở việc tạo ra "đầu vào áp lực sâu" (deep pressure input). Hành động ấn mạnh bàn tay hoặc bàn chân xuống bề mặt giấy hoặc bột nặn tạo ra một lực nén lớn lên các khớp và cơ. Loại kích thích này có tác dụng điều hòa hệ thần kinh, đặc biệt hiệu quả với những trẻ có hành vi "tìm kiếm giác quan".5 Áp lực sâu giúp trẻ cảm nhận rõ ràng hơn về giới hạn và vị trí của các bộ phận cơ thể trong không gian, từ đó giảm các hành vi lóng ngóng, vụng về và tăng cường nhận thức về cơ thể.5 Điều này tương tự như lợi ích của các "hoạt động nặng" (heavy work) như đẩy đồ vật hoặc mang vác vật nặng, nhưng được thực hiện một cách sáng tạo và vui vẻ hơn.20

● Phát triển Kỹ năng Vận động Tinh và Thô:
Hoạt động này yêu cầu sự phối hợp của nhiều nhóm cơ.

○ Kỹ năng Vận động Thô (Gross Motor Skills): Hành động ấn mạnh bàn tay/chân để tạo dấu in kích thích các cơ bắp lớn ở tay và chân. Điều này giúp cải thiện sự phối hợp vận động và thăng bằng tổng thể.¹³

○ Kỹ năng Vận động Tinh (Fine Motor Skills): Các bước tiếp theo như cắt hình, cầm cọ để trang trí, hoặc dán các vật liệu nhỏ yêu cầu sự kiểm soát cơ bắp tinh tế ở bàn tay và ngón tay.⁷ Đây là những kỹ năng thường bị chậm phát triển ở trẻ tự kỷ và rất quan trọng cho các hoạt động hàng ngày như viết, cài cúc áo, hay sử dụng đồ dùng.¹²

● Thúc đẩy Giao tiếp và Biểu lộ Cảm xúc:
Đối với trẻ tự kỷ gặp rào cản về ngôn ngữ, hoạt động mỹ thuật trở thành một kênh giao tiếp phi ngôn ngữ hiệu quả. Trẻ có thể sử dụng màu sắc, hình dạng và kết cấu để thể hiện cảm xúc, suy nghĩ hoặc kể chuyện.7 Tác phẩm hoàn thành có thể được sử dụng làm điểm khởi đầu cho cuộc trò chuyện, giúp phụ huynh/giáo viên hiểu hơn về thế giới nội tâm của trẻ.11

Để tóm tắt các lợi ích trị liệu, Bảng 2 dưới đây hệ thống hóa các tác động chính của hoạt động.

Bảng 2: Lợi ích Trị liệu của Hoạt động "In hình bằng tay, chân"

Lợi ích Trị liệu	Cơ chế Tác động	Nguồn tham khảo
Cải thiện Cảm nhận Bản thể	Tạo đầu vào áp lực sâu lên cơ và khớp, giúp trẻ nhận thức về vị trí và giới hạn cơ thể.⁵	¹²
Phát triển Kỹ năng Vận động	Tăng cường phối hợp tay-mắt và kiểm soát cơ bắp nhỏ (vận động tinh) thông qua các hành động cắt, dán, cầm bút.⁷	⁷
Biểu lộ Cảm xúc	Cung cấp kênh giao tiếp phi ngôn ngữ, cho phép trẻ thể hiện cảm xúc, suy nghĩ mà không cần lời nói.⁹	¹⁰
Giảm Lo âu	Môi trường sáng tạo an toàn giúp trẻ tập trung, thư giãn và điều hòa cảm xúc, giảm căng thẳng.⁷	⁷

5. Kinh nghiệm và Góc nhìn từ Cộng đồng

Hoạt động "In hình bằng tay, chân" đã được cộng đồng phụ huynh và giáo viên áp dụng rộng rãi không chỉ ở Việt Nam mà còn trên toàn thế giới. Các diễn đàn và blog của phụ huynh đã chia sẻ kinh nghiệm tích cực về việc sử dụng hoạt động này như một cách để tạo ra những kỷ niệm đáng nhớ và hỗ trợ con cái trong quá trình can thiệp tại nhà.¹⁵

Tính dễ tiếp cận của hoạt động là một trong những ưu điểm lớn nhất. Nó có thể được thực hiện ngay tại nhà với chi phí thấp và các vật liệu dễ tìm, giúp phụ huynh chủ động tham gia vào quá trình can thiệp của con mình.¹² Việc cùng chơi và cùng sáng tạo cũng giúp tăng cường sự gắn kết giữa cha mẹ và con cái, tạo ra một mối quan hệ gần gũi và tin tưởng hơn.¹⁸

Tuy nhiên, kinh nghiệm thực tế cũng cho thấy một số thách thức nhất định. Một trong những khó khăn lớn nhất là khi trẻ có rối loạn xử lý xúc giác, đặc biệt là nhạy cảm quá mức với cảm giác ẩm ướt, dính. Cảm giác sơn dính trên tay hoặc chân có thể gây ra phản ứng né tránh hoặc khó chịu ở một số trẻ.¹⁸ Để vượt qua thách thức này, các chuyên gia và phụ huynh đã đề xuất một số giải pháp linh hoạt:

● Bắt đầu từ từ: Chỉ sử dụng một lượng sơn rất nhỏ hoặc cho trẻ chạm vào sơn bằng đầu ngón tay trước.

● Thay đổi vật liệu: Sử dụng các vật liệu có kết cấu khác nhau như bột nặn muối hoặc đất sét thay vì sơn để tạo ra trải nghiệm cảm giác khác biệt, có thể dễ chịu hơn với trẻ.¹⁶

● Tôn trọng trẻ: Điều quan trọng nhất là không ép buộc trẻ. Nếu trẻ biểu hiện sự khó chịu, hãy dừng lại và thử lại vào một thời điểm khác.¹⁷

6. Thảo luận và Đề xuất

So sánh hoạt động "In hình bằng tay, chân" với các can thiệp khác cho thấy vai trò độc đáo của nó. Các can thiệp nhằm cải thiện cảm nhận bản thể thường tập trung vào các "hoạt động nặng" (heavy work) như đẩy đồ vật, kéo co, hoặc các bài tập nén khớp.¹⁹ Trong khi các hoạt động này rất hiệu quả, hoạt động "In hình bằng tay, chân" mang lại một lợi thế bổ sung: nó kết hợp yếu tố trị liệu với sự sáng tạo. Điều này tạo ra một trải nghiệm thư giãn, ít áp lực hơn và đồng thời tích hợp nhiều mục tiêu khác như phát triển kỹ năng vận động tinh và biểu lộ cảm xúc, điều mà các hoạt động "heavy work" thuần túy khó đạt được.

Để tối ưu hóa hiệu quả của hoạt động, cần áp dụng một số chiến lược đã được chứng minh trong các chương trình can thiệp toàn diện.

● Lồng ghép vào chương trình có mục tiêu: Hoạt động này nên được coi là một công cụ bổ trợ trong các chương trình can thiệp chuyên sâu, ví dụ như Liệu pháp Phân tích Hành vi Ứng dụng (ABA).³ Các chuyên gia có thể đặt ra các mục tiêu cụ thể, chẳng hạn như "duy trì sự tham gia trong 5 phút" hoặc "sử dụng ngón tay để trang trí", và sử dụng các chiến lược như lịch trình trực quan và phần thưởng để khuyến khích trẻ hoàn thành nhiệm vụ.¹²

● Tạo môi trường an toàn và có cấu trúc: Môi trường trị liệu cần được chuẩn bị trước, có sự đoán trước được các bước để giảm thiểu lo âu cho trẻ.⁷ Việc chia nhỏ hoạt động thành các bước nhỏ, dễ thực hiện cũng giúp trẻ cảm thấy bớt choáng ngợp và tăng khả năng thành công.¹²

● Kết hợp các giác quan: Để làm cho trải nghiệm phong phú hơn, có thể kết hợp hoạt động với các kích thích giác quan khác. Ví dụ, sử dụng sơn có mùi thơm ²³, hoặc bật nhạc nền nhẹ nhàng. Điều này giúp tạo ra một trải nghiệm đa giác quan tích cực, có thể giúp điều hòa hệ thần kinh của trẻ hiệu quả hơn.

7. Kết luận

Dựa trên phân tích toàn diện, hoạt động "In hình bằng tay, chân" là một công cụ can thiệp giáo dục và trị liệu đầy tiềm năng cho trẻ rối loạn phổ tự kỷ. Hoạt động này không chỉ giải quyết trực tiếp vấn đề rối loạn cảm nhận bản thể thông qua cơ chế áp lực sâu mà còn hỗ trợ phát triển kỹ năng vận động, biểu lộ cảm xúc và tương tác xã hội. Tính dễ tiếp cận, chi phí thấp và khả năng ứng dụng tại nhà là những lợi thế nổi bật, biến nó thành một phần giá trị của bất kỳ chương trình can thiệp sớm nào.

Tuy nhiên, cần phải thừa nhận rằng bằng chứng khoa học hiện có vẫn chủ yếu đến từ các ca lâm sàng và nghiên cứu tổng quan.¹³ Do đó, hoạt động này không nên được xem là một phương pháp chữa trị độc lập mà là một công cụ hỗ trợ quý giá, được lồng ghép vào một chiến lược can thiệp toàn diện. Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc thực hiện các thử nghiệm lâm sàng có kiểm soát, quy mô lớn hơn để củng cố bằng chứng thực nghiệm và xác định các phương pháp ứng dụng tối ưu.

Bài báo này kêu gọi các bậc phụ huynh, giáo viên và các nhà trị liệu xem xét và áp dụng hoạt động "In hình bằng tay, chân" một cách có mục tiêu và linh hoạt. Không chỉ vì những lợi ích trị liệu mà nó mang lại, mà còn vì giá trị kết nối và niềm vui sáng tạo, giúp trẻ tự kỷ cảm nhận về cơ thể mình và khám phá thế giới xung quanh một cách an toàn và đầy ý nghĩa.

Giai đoạn 1: Lứa tuổi mầm non (3-6 tuổi). - P2.Bài 11: Phân tích hoạt động "In hình bằng tay, chân"