Th.s: Phan Hồng Ngọc
Đại học Nghệ An Email: ngocph@nau.edu.vn
Trong bối cảnh số lượng trẻ được chẩn đoán rối loạn
phổ tự kỷ (ASD) ngày càng gia tăng, các nghiên cứu cho thấy can thiệp sớm giữ
vai trò quyết định trong hỗ trợ sự phát triển toàn diện của trẻ. Mỹ thuật và hoạt
động tạo hình được xem là công cụ hiệu quả trong điều hòa cảm xúc, kích thích
giác quan và phát triển kỹ năng xã hội. Tuy nhiên, hiệu quả của nghệ thuật trị
liệu không chỉ phụ thuộc vào bản thân phương pháp mà còn chịu ảnh hưởng lớn từ
sự đồng hành của cha mẹ. Bài viết này tập trung phân tích vai trò của cha mẹ
như những người bạn đồng hành trong hoạt động mỹ thuật với trẻ tự kỷ. Trên cơ sở
lý thuyết và thực nghiệm, bài viết làm rõ ba khía cạnh chính: (1) cha mẹ là điểm
tựa an toàn và nhất quán, (2) cha mẹ là người tôn trọng và thấu hiểu sự sáng tạo
cá nhân của trẻ, và (3) cha mẹ là người kết nối và tương tác thông qua nghệ thuật.
Qua đó, khẳng định rằng sự tham gia tích cực của cha mẹ không chỉ tăng hiệu quả
can thiệp mà còn góp phần củng cố mối gắn kết gia đình và tạo nền tảng cho sự
phát triển bền vững của trẻ.
Từ khóa: Tự kỷ, mỹ thuật trị liệu, vai trò cha mẹ, can thiệp sớm, giáo dục mầm non.
1. Đặt vấn đề
1. Đặt vấn đề
Rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum
Disorder – ASD) là một rối loạn phát triển thần kinh phức tạp, đặc trưng bởi
những khiếm khuyết trong giao tiếp, hạn chế về khả năng tương tác xã hội, cùng
với các hành vi và sở thích mang tính lặp lại. Theo báo cáo của American Psychiatric Association (APA, 2013)
trong DSM-5, tỷ lệ trẻ được chẩn đoán mắc ASD ngày càng gia tăng trên
phạm vi toàn cầu. Các nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng ở nhiều quốc gia phát
triển, tỷ lệ trẻ em được chẩn đoán ASD dao động khoảng 1/44 (CDC, 2021), trong
khi tại Việt Nam, dù chưa có số liệu thống kê toàn diện, nhưng xu hướng cũng
đang tăng dần theo các khảo sát khu vực (Nguyễn Nữ Tâm An, 2018).
Giai đoạn mầm non (3–6 tuổi) thường
được xem như “cửa sổ vàng” cho các biện pháp can thiệp sớm. Theo Rogers, Dawson
& Vismara (2020), đây là giai đoạn não bộ có tính dẻo cao, trẻ có khả năng
học hỏi mạnh mẽ và dễ tiếp thu các phương pháp hỗ trợ. Nhiều công trình nghiên
cứu cho thấy can thiệp sớm có thể cải thiện đáng kể kỹ năng giao tiếp, điều
chỉnh cảm xúc và khả năng hòa nhập xã hội của trẻ (The Royal Children’s
Hospital Melbourne, 2023).
Trong bối cảnh đó, mỹ thuật trị liệu được xem là một
phương pháp nhân văn và giàu tính ứng dụng. Không giống các liệu pháp dựa nhiều
vào ngôn ngữ, nghệ thuật cho phép trẻ tự do thể hiện cảm xúc thông qua đường
nét, màu sắc và hình khối. Điều này đặc biệt quan trọng với trẻ tự kỷ – những
em thường gặp khó khăn trong diễn đạt bằng lời. Các nghiên cứu của American Art Therapy Association (2024)
cũng khẳng định rằng nghệ thuật trị liệu có tác động tích cực đến điều hòa cảm
xúc, phát triển giác quan và xây dựng kỹ năng xã hội.
Tại Việt Nam, một số nghiên cứu ứng
dụng nghệ thuật trong giáo dục hòa nhập cho trẻ tự kỷ đã cho thấy hiệu quả rõ rệt.
Liêm (2018) nhấn mạnh rằng các hoạt động mỹ thuật trong gia đình và trường học
không chỉ giúp trẻ giảm căng thẳng, mà còn tạo điều kiện để phụ huynh hiểu rõ
hơn về thế giới nội tâm của con. Như vậy, hiệu quả can thiệp không chỉ đến từ
bản thân hoạt động nghệ thuật, mà còn chịu ảnh hưởng sâu sắc từ sự đồng hành của cha mẹ. Cha mẹ chính
là người bạn thân thiết, biến quá trình sáng tạo thành một trải nghiệm trị liệu
cảm xúc và xã hội sâu sắc, đồng thời củng cố mối quan hệ gắn kết gia đình.
2. Vai trò của cha mẹ trong nghệ
thuật trị liệu
2.1. Cha mẹ là điểm tựa an toàn và
nhất quán (mở rộng)
Một trong những đặc trưng nổi bật ở trẻ rối loạn phổ tự kỷ
là sự nhạy cảm quá mức với các thay đổi trong cuộc sống hằng ngày. Những điều
tưởng chừng nhỏ bé, như việc thay đổi chỗ ngồi trong lớp học, đổi loại bút màu
khi vẽ, hay đơn giản chỉ là thay một chiếc áo có chất liệu khác, đều có thể
khiến trẻ cảm thấy lo âu và rối loạn. Chính vì vậy, trẻ rất cần một môi trường
ổn định, quen thuộc và được lặp lại nhất quán để cảm thấy an toàn. Trong bối
cảnh đó, cha mẹ giữ vai trò đặc biệt quan trọng – họ không chỉ là người tổ
chức, định hướng mà còn là “bến cảng bình yên” để trẻ neo đậu khi thế giới xung
quanh trở nên hỗn loạn và khó lường.
Sự ổn định mà cha mẹ mang lại có thể được nhìn nhận ở nhiều
khía cạnh khác nhau. Trước hết là ổn
định về mặt thời gian. Trẻ tự kỷ thường phản ứng rất tốt với những hoạt
động có tính lặp lại theo lịch trình rõ ràng. Khi cha mẹ duy trì một khung giờ
cố định cho các hoạt động nghệ thuật – chẳng hạn “mỗi chiều thứ Bảy là giờ vẽ
tranh cùng mẹ” – trẻ sẽ học cách dự đoán trước sự kiện và chuẩn bị tâm lý để
đón nhận. Lịch trình quen thuộc này giúp trẻ giảm bớt lo lắng, đồng thời hình
thành thói quen tích cực, tạo nên một cảm giác an toàn nội tại. Trẻ sẽ hiểu
rằng, dù thế giới bên ngoài có thay đổi thế nào, thì vẫn luôn có một khoảng
thời gian, một không gian cố định dành riêng cho mình và cha mẹ.
Bên cạnh đó, sự ổn
định về không gian cũng là yếu tố không kém phần quan trọng. Trẻ tự kỷ
thường gắn bó mạnh mẽ với những địa điểm quen thuộc. Do đó, việc cha mẹ tạo ra
một “góc nghệ thuật cá nhân” trong ngôi nhà – có thể chỉ là một chiếc bàn nhỏ
với hộp màu, giấy vẽ, đất nặn – sẽ mang lại cho trẻ cảm giác sở hữu và an toàn.
Khi được quay lại không gian ấy hằng ngày, trẻ sẽ thấy yên tâm và sẵn sàng hơn
để sáng tạo. Điều này không chỉ giúp trẻ duy trì sự tập trung mà còn hình thành
ý thức tự quản lý, chẳng hạn sau khi vẽ xong thì tự dọn dẹp, cất giữ dụng cụ
đúng vị trí.
Ngoài yếu tố vật chất, cha mẹ còn là điểm tựa cảm xúc
quan trọng nhất. Sự hiện diện ổn định của cha mẹ, dù chỉ đơn giản là ngồi cạnh,
quan sát và mỉm cười, cũng đủ mang lại cho trẻ cảm giác được bảo vệ. Nhiều trẻ
tự kỷ khi tham gia hoạt động nghệ thuật thường e dè trước những chất liệu mới:
một loại đất sét có mùi lạ, một màu nước có độ loang khó kiểm soát, hay những
cây cọ có lông mềm khác thường. Nếu không có sự khích lệ và trấn an từ cha mẹ,
trẻ dễ dàng bỏ cuộc. Ngược lại, khi cha mẹ kiên nhẫn động viên – “Con thử chạm
nhẹ xem, mẹ ở đây cùng con” – trẻ sẽ mạnh dạn hơn trong việc khám phá, dần dần
vượt qua rào cản lo lắng.
Một yếu tố quan trọng khác là tính nhất quán trong hành
vi và thái độ của cha mẹ. Trẻ tự kỷ thường cảm thấy khó chịu nếu gặp sự mâu
thuẫn: hôm nay cha mẹ cho phép tô màu ra ngoài đường viền, nhưng ngày mai lại
trách mắng khi trẻ làm điều đó. Sự thay đổi bất nhất như vậy dễ khiến trẻ hoang
mang và mất niềm tin. Do đó, cha mẹ cần duy trì một cách tiếp cận kiên định, rõ
ràng và lặp lại. Nếu quy định rằng sau khi vẽ xong phải dọn dẹp bàn vẽ, thì quy
định ấy cần được duy trì lâu dài. Sự nhất quán không chỉ tạo ra trật tự mà còn
giúp trẻ hình thành kỹ năng tự điều chỉnh hành vi, một năng lực quan trọng cho
quá trình hòa nhập xã hội sau này.
Ở mức độ sâu xa hơn, sự ổn định từ cha mẹ còn là sự nhất quán
trong tình cảm. Trẻ tự kỷ thường có những hành vi khó hiểu, thậm chí gây
căng thẳng cho người lớn. Nhưng khi cha mẹ vẫn giữ thái độ bình tĩnh, kiên nhẫn
và yêu thương, trẻ sẽ cảm nhận được rằng tình yêu ấy không thay đổi, bất chấp
những hành vi thất thường của mình. Đây chính là nền tảng để trẻ phát triển
niềm tin, từ đó sẵn sàng thử nghiệm những điều mới trong nghệ thuật, ví dụ dám
phối hợp nhiều màu sắc hơn, dám vẽ những chủ đề mới lạ hơn.
Ngoài ra, sự đồng hành ổn định của cha mẹ còn mang lại tác
dụng trị liệu kép. Với trẻ, đó là sự an toàn và khuyến khích để bộc lộ cảm
xúc. Với cha mẹ, đó là cơ hội để quan sát, hiểu hơn về con và rèn luyện chính
sự kiên nhẫn, đồng cảm của bản thân. Khi cùng nhau vẽ tranh, cha mẹ không chỉ
dạy trẻ cách cầm bút, pha màu, mà còn học cách lắng nghe những “ngôn ngữ không
lời” ẩn sau từng nét vẽ. Chính trong khoảnh khắc ấy, mối quan hệ cha – mẹ – con
được bồi đắp bằng sự kết nối tình cảm sâu sắc, bền vững.
Có thể nói, cha mẹ chính là “người giữ nhịp cầu” trong hành
trình nghệ thuật của trẻ tự kỷ. Họ giữ cho cây cầu ấy luôn vững vàng bằng lịch
trình ổn định, không gian quen thuộc, thái độ kiên định và tình yêu thương nhất
quán. Nhờ vậy, trẻ có thể yên tâm bước đi, khám phá thế giới nghệ thuật và đồng
thời khám phá chính bản thân mình.
2.2. Cha mẹ là người tôn trọng và
thấu hiểu (mở rộng)
Một trong những điều khiến trẻ tự kỷ khác biệt là cách chúng
cảm nhận và thể hiện thế giới. Nếu như những đứa trẻ bình thường thường tuân
theo các chuẩn mực thẩm mỹ phổ biến – bức tranh có hình dáng rõ ràng, phối màu
hài hòa – thì ở trẻ tự kỷ, sự sáng tạo có thể xuất hiện dưới những hình thức
hoàn toàn khác lạ. Có trẻ thích vẽ đi vẽ lại một hình tròn, có trẻ chỉ sử dụng
một màu duy nhất để tô kín cả trang giấy, hoặc có trẻ lại cẩn thận sắp xếp các
đường nét theo một quy luật riêng. Đối với người ngoài, những sản phẩm này có
thể được nhìn nhận như “kỳ lạ”, “không có ý nghĩa”, thậm chí “vô dụng”. Tuy
nhiên, với trẻ tự kỷ, đó chính là ngôn ngữ biểu đạt nội tâm. Và chỉ khi
cha mẹ thực sự tôn trọng, lắng nghe, họ mới có thể hiểu được “thông điệp ngầm”
ẩn giấu bên trong.
Tôn trọng sự khác biệt
ở đây không đơn giản là chấp nhận một cách miễn cưỡng, mà là thái độ tích cực,
coi những sáng tạo khác lạ của con như những dấu hiệu quý giá của quá trình
phát triển. Thay vì ép con “vẽ giống người khác”, cha mẹ có thể khuyến khích:
“Con đã chọn màu đỏ để tô kín trang giấy, chắc hẳn màu đỏ rất quan trọng với
con?”. Cách phản hồi này không chỉ thể hiện sự công nhận mà còn mở ra cơ hội để
trẻ giải thích, diễn đạt hoặc tiếp tục khám phá ý tưởng.
Sự thấu hiểu cũng có nghĩa là không áp đặt kỳ vọng của
người lớn lên sản phẩm nghệ thuật của trẻ. Nhiều phụ huynh khi tham gia
hoạt động cùng con thường vô thức mong muốn bức tranh phải “đẹp”, “đúng hình
dáng”, hay “giống mẫu”. Nhưng với trẻ tự kỷ, giá trị không nằm ở sản phẩm hoàn
thiện mà ở quá trình sáng tạo: quá trình lựa chọn màu sắc, chạm vào chất liệu,
thử nghiệm những cách thể hiện mới. Khi cha mẹ thay đổi góc nhìn, tập trung vào
quá trình thay vì kết quả, họ sẽ nhận ra sự tiến bộ ở con qua từng chi tiết
nhỏ: hôm nay con dám thử thêm một màu mới, ngày mai con mạnh dạn vẽ thêm một
hình khối khác, và dần dần con mở rộng thế giới biểu đạt của mình.
Một ví dụ thực tế: bé H., 5 tuổi, trong một lớp trị liệu
nghệ thuật thường chỉ dùng bút chì để vẽ những đường song song. Thay vì ngăn
cản, mẹ bé chọn cách ngồi cạnh và hỏi: “Những đường này giống như gì vậy?”. Sau
một thời gian, bé bắt đầu trả lời “giống như cầu thang”, và từ đó phát triển
thêm chi tiết, biến những đường song song thành hình ảnh chiếc cầu. Sự kiên
nhẫn và tôn trọng của mẹ đã giúp bé dần mở rộng khả năng biểu đạt mà không cảm
thấy bị ép buộc.
Thấu hiểu
còn đòi hỏi cha mẹ học cách đọc được cảm xúc ẩn sau sản phẩm nghệ thuật. Một
bức tranh tràn ngập màu tối có thể phản ánh sự lo lắng, còn một hình vẽ lặp đi
lặp lại nhiều lần có thể cho thấy nhu cầu kiểm soát và tìm kiếm sự ổn định của
trẻ. Khi cha mẹ không vội đánh giá mà chọn cách quan sát, lắng nghe và phản hồi
dịu dàng, họ sẽ nhận ra nhiều tín hiệu quan trọng để đồng hành cùng con. Điều
này giúp hình thành một “ngôn ngữ chung” giữa cha mẹ và trẻ, nơi mỗi nét vẽ,
mỗi màu sắc đều trở thành công cụ giao tiếp.
Ngoài ra, sự tôn trọng và thấu hiểu còn giúp nuôi dưỡng
lòng tự tin cho trẻ. Trẻ tự kỷ thường dễ cảm thấy mình “khác biệt”, thậm
chí bị từ chối trong môi trường xã hội. Khi cha mẹ thể hiện sự công nhận, trẻ
sẽ cảm nhận được giá trị của bản thân, từ đó mạnh dạn hơn trong việc khám phá
và thử nghiệm. Chỉ cần một lời khen đơn giản như “Mẹ thấy con đã rất cố gắng
khi vẽ bức tranh này” cũng đủ để trẻ cảm nhận được niềm vui, sự tự hào và động
lực tiếp tục.
Quan trọng hơn, thái độ tôn trọng của cha mẹ còn góp phần tạo
nên một môi trường gia đình giàu tính nhân văn. Thay vì biến giờ vẽ thành
“giờ rèn luyện”, cha mẹ biến nó thành “giờ chia sẻ” – nơi mọi cảm xúc, dù vui
hay buồn, đều được chấp nhận. Điều này không chỉ giúp trẻ tự kỷ phát triển tốt
hơn, mà còn mang lại sự gắn kết tình cảm sâu sắc trong gia đình.
Ở một góc nhìn khác, sự thấu hiểu của cha mẹ cũng giúp họ giảm
bớt áp lực cho chính mình. Thay vì lo lắng “con vẽ chưa đẹp”, “con chưa đạt
chuẩn”, cha mẹ học cách tận hưởng khoảnh khắc sáng tạo cùng con, trân trọng
từng bước tiến nhỏ. Đây cũng là một dạng trị liệu cho phụ huynh – giúp họ học
cách kiên nhẫn, thả lỏng và tìm thấy niềm vui trong hành trình nuôi dạy con đặc
biệt.
Tóm lại, trong vai trò là người tôn trọng và thấu hiểu, cha
mẹ không chỉ tạo điều kiện để trẻ tự kỷ tự do sáng tạo, mà còn đồng thời khuyến
khích sự tự tin, khơi gợi niềm vui và nuôi dưỡng mối quan hệ gia đình bền chặt.
Nghệ thuật trong trường hợp này không đơn thuần là hoạt động vui chơi, mà trở
thành cây cầu nối trái tim, nơi cha mẹ và con cái cùng bước vào thế giới
của nhau bằng sự đồng cảm và yêu thương.
2.3. Cha mẹ là người kết nối và
tương tác (mở rộng)
Nghệ thuật không chỉ đơn thuần là những đường nét, màu sắc
hay sản phẩm tạo hình; với trẻ tự kỷ, nghệ thuật còn là một kênh giao tiếp
phi ngôn ngữ mạnh mẽ. Nhiều trẻ gặp khó khăn trong việc diễn đạt cảm xúc
bằng lời, nhưng lại có thể truyền tải những suy nghĩ, trạng thái tâm lý của
mình thông qua nét vẽ, cách chọn màu hoặc cách nặn một khối đất sét. Trong hành
trình này, cha mẹ đóng vai trò không thể thiếu: họ không chỉ là người chứng
kiến, mà còn là người bạn đồng hành tích cực, giúp biến nghệ thuật thành
cây cầu kết nối cảm xúc và xây dựng tương tác hai chiều.
Trước hết, cha mẹ là người “giải mã” thông điệp ẩn sau
tác phẩm nghệ thuật của con. Một đứa trẻ có thể vẽ những hình tròn lặp đi
lặp lại hàng chục lần, hoặc dùng duy nhất một màu đen để phủ kín bức tranh. Với
người ngoài, đó có thể là “vẽ nghịch ngợm”, nhưng với cha mẹ, đó là một cơ hội
để hiểu: con đang tìm kiếm sự ổn định, hay con đang trải qua cảm xúc buồn bã,
lo âu. Khi cha mẹ biết đặt câu hỏi gợi mở – “Con vẽ nhiều vòng tròn thế này là
vì điều gì nhỉ?” – thì đứa trẻ cảm nhận được rằng có người đang lắng nghe và
sẵn sàng bước vào thế giới của mình. Sự quan tâm ấy chính là điểm khởi đầu cho
một cuộc đối thoại bằng hình ảnh thay vì ngôn ngữ.
Tiếp theo, sự tham gia trực tiếp của cha mẹ trong hoạt
động nghệ thuật giúp tăng cường gắn kết tình cảm. Khi cha mẹ cùng vẽ một
bức tranh, cùng tô màu hay cùng nặn đất sét, trẻ sẽ cảm nhận được sự đồng hành.
Những khoảnh khắc tưởng chừng đơn giản – cha và con cùng chọn một màu xanh để
tô bầu trời, hay mẹ và con cùng dán những mảnh giấy màu tạo thành một bức tranh
ghép – đều là những trải nghiệm chung có giá trị. Qua đó, trẻ hiểu rằng nghệ
thuật không chỉ là hoạt động cá nhân, mà còn là một quá trình chia sẻ và hợp
tác. Đây chính là nền tảng giúp trẻ từng bước học cách giao tiếp, hợp tác và
hòa nhập xã hội.
Một ví dụ điển hình là bé M., 6 tuổi, thường rất ít nói và
tránh tiếp xúc bằng mắt. Trong giờ vẽ, bé chỉ chăm chú vào bức tranh của mình,
không để ý đến ai. Cha của bé quyết định ngồi cạnh, không can thiệp vào sản
phẩm của con, chỉ vẽ thêm những chi tiết bổ sung quanh bức tranh. Ban đầu, M.
phớt lờ, nhưng dần dần bé bắt đầu để ý, rồi dùng tay chỉ vào chỗ bố vừa vẽ. Từ
ánh mắt, đến cử chỉ, sau đó là lời nói ngắn gọn, mối tương tác cha – con được
thiết lập tự nhiên mà không hề ép buộc. Nghệ thuật trong trường hợp này đã trở
thành cầu nối an toàn để M. chủ động giao tiếp.
Không chỉ tạo kết nối tình cảm, nghệ thuật còn là môi
trường để rèn luyện kỹ năng tương tác xã hội. Cha mẹ có thể sử dụng nghệ
thuật như một “trò chơi chung”, nơi cả hai cùng nhau thương lượng và chia sẻ.
Ví dụ, khi cùng vẽ một bức tranh, cha mẹ có thể hỏi: “Con muốn mẹ tô màu nào?”,
hoặc “Con vẽ nửa bên này, mẹ vẽ nửa bên kia nhé?”. Những câu hỏi này không chỉ
khuyến khích trẻ đưa ra quyết định, mà còn giúp trẻ học cách lắng nghe, chia sẻ
và hợp tác. Dần dần, kỹ năng này có thể được chuyển hóa sang các mối quan hệ
khác, như chơi với bạn bè hoặc tham gia các hoạt động nhóm ở trường.
Đặc biệt, nghệ thuật còn giúp cha mẹ và con xây dựng một
“ngôn ngữ chung”. Ngôn ngữ này không phải bằng lời nói mà bằng hình ảnh,
màu sắc, ký hiệu. Ví dụ, một đứa trẻ thường vẽ mưa khi buồn, hoặc vẽ hoa khi
vui. Cha mẹ, khi hiểu được “mật mã” này, có thể nhanh chóng nhận diện cảm xúc
của con và phản hồi phù hợp. Điều đó giúp rút ngắn khoảng cách giữa hai thế
giới: thế giới nội tâm phức tạp của trẻ tự kỷ và thế giới giao tiếp xã hội của
người lớn.
Ngoài ra, sự tương tác qua nghệ thuật còn mang lại lợi ích trị
liệu kép. Với trẻ, đây là cơ hội để bộc lộ cảm xúc và rèn kỹ năng xã hội.
Với cha mẹ, đây là dịp để rèn luyện sự kiên nhẫn, khả năng quan sát và lòng
đồng cảm. Khi cha mẹ kiên nhẫn ngồi hàng giờ cùng con sắp xếp những mảnh giấy
màu hay vẽ những đường nét lặp lại, họ không chỉ giúp con phát triển, mà còn tự
học cách sống chậm lại, cảm nhận và trân trọng những giá trị nhỏ bé. Điều này
góp phần giảm căng thẳng, lo âu của chính phụ huynh trong quá trình nuôi dạy
con đặc biệt.
Quan trọng hơn cả, sự kết nối và tương tác qua nghệ thuật
tạo ra niềm tin. Trẻ tự kỷ thường phải đối diện với nhiều khó khăn trong
việc được xã hội thấu hiểu và chấp nhận. Khi cha mẹ dành thời gian, kiên nhẫn
chia sẻ cùng con trong hoạt động nghệ thuật, trẻ sẽ cảm nhận được: “Dù con khác
biệt, con vẫn được yêu thương và trân trọng.” Niềm tin này là động lực mạnh mẽ
để trẻ tự tin khám phá thế giới và phát triển bản thân.
Tóm lại, trong vai trò là người kết nối và tương tác, cha mẹ
không chỉ tạo điều kiện để trẻ tự kỷ giao tiếp qua nghệ thuật, mà còn cùng con
xây dựng một ngôn ngữ tình cảm riêng, giàu sự thấu hiểu và đồng cảm. Nghệ thuật
vì thế trở thành cây cầu bền vững, nối liền trái tim cha mẹ với con, và giúp
trẻ từng bước hòa nhập vào cộng đồng một cách tự nhiên và đầy hy vọng.
3. Định hướng và Biện pháp
Sự tham gia của cha mẹ trong nghệ thuật trị liệu không chỉ
hỗ trợ trẻ tự kỷ phát triển về mặt cảm xúc và xã hội, mà còn mang lại giá trị
thiết thực cho chính cha mẹ, gia đình và cộng đồng. Tuy nhiên, để việc đồng
hành này mang lại hiệu quả tối đa, cần có những biện pháp cụ thể và định hướng
rõ ràng. Dưới đây là những gợi ý quan trọng nhằm định hình một lộ trình bền
vững.
3.1. Xây dựng môi trường nghệ thuật
an toàn và khuyến khích
Môi trường đóng vai trò quyết định trong việc hình thành
thói quen và thái độ tích cực ở trẻ tự kỷ. Cha mẹ cần:
- Thiết
lập không gian nghệ thuật riêng:
Một góc nhỏ trong nhà với bàn vẽ, giá màu, giấy, đất nặn… để trẻ cảm thấy
“đây là nơi của mình”.
- Giữ
cho không gian ổn định và quen thuộc:
Tránh thay đổi liên tục vị trí đồ vật, màu sắc tường hoặc vật dụng; điều
này giúp trẻ an tâm hơn.
- Khuyến
khích sự tự do sáng tạo:
Không ép buộc trẻ phải hoàn thành sản phẩm theo một khuôn mẫu. Sự tự do sẽ
giúp trẻ khám phá và biểu đạt cảm xúc một cách tự nhiên.
- Kết
hợp tính an toàn và trật tự:
Dạy trẻ biết dọn dẹp, sắp xếp sau mỗi buổi sáng tạo, vừa rèn tính kỷ luật,
vừa tạo cảm giác môi trường có cấu trúc.
3.2. Duy trì tính nhất quán trong
lịch trình và thói quen
Một đặc điểm nổi bật ở trẻ tự kỷ là nhu cầu dự đoán và ổn
định. Vì vậy, cha mẹ nên:
- Quy
định khung giờ cố định: Ví
dụ, mỗi tối thứ Tư và sáng Chủ nhật là thời gian dành cho “giờ nghệ
thuật”.
- Lặp
lại hoạt động quen thuộc:
Cho phép trẻ vẽ đi vẽ lại một hình khối hoặc màu sắc mà trẻ yêu thích, từ
đó tạo cảm giác an toàn.
- Tạo
“nghi thức” mở đầu và kết thúc:
Ví dụ, mở nhạc nhẹ trước khi vẽ và hát một bài ngắn khi kết thúc. Điều này
giúp trẻ hiểu và chờ đợi trình tự hoạt động.
3.3. Tăng cường kỹ năng quan sát và
lắng nghe của cha mẹ
Nghệ thuật là kênh giao tiếp phi ngôn ngữ, do đó cha mẹ cần
rèn luyện khả năng quan sát:
- Đọc
cảm xúc qua sản phẩm nghệ thuật:
Nhận diện màu sắc, hình khối lặp lại để hiểu trạng thái tâm lý của con.
- Đặt
câu hỏi gợi mở: Thay vì hỏi “Con vẽ cái gì?”,
hãy hỏi “Con có thể kể cho mẹ nghe về bức tranh này không?”.
- Lắng
nghe không phán xét: Khi
trẻ chọn những biểu đạt “khác thường”, cha mẹ nên công nhận thay vì phủ
nhận.
3.4. Biện pháp khuyến khích tương
tác qua nghệ thuật
Cha mẹ không chỉ quan sát, mà cần trực tiếp tham gia để tăng
cường tương tác:
- Hoạt
động song hành: Cha mẹ vẽ cùng con, nhưng
không áp đặt; để con tự chọn màu hoặc hình vẽ.
- Trò
chơi hợp tác: Ví dụ, cha mẹ vẽ nửa bức
tranh, trẻ vẽ nửa còn lại; hoặc cùng nhau hoàn thành một tác phẩm cắt dán.
- Biểu
đạt cảm xúc chung: Khi
trẻ vẽ trời mưa, cha mẹ có thể vẽ thêm chiếc ô để chia sẻ cảm giác. Điều
này giúp tạo “đối thoại” bằng hình ảnh.
3.5. Kết nối giữa gia đình – nhà
trường – chuyên gia
Để nghệ thuật trị liệu đạt hiệu quả bền vững, sự phối hợp đa
chiều là cần thiết:
- Cha
mẹ và giáo viên: Thống nhất cách sử dụng nghệ
thuật trong lớp và ở nhà để tránh mâu thuẫn.
- Cha
mẹ và chuyên gia trị liệu:
Tham gia các khóa huấn luyện ngắn hạn về kỹ thuật trị liệu nghệ thuật.
- Mạng
lưới cộng đồng: Hình thành các câu lạc bộ gia
đình có trẻ tự kỷ để cùng tổ chức hoạt động triển lãm, hội thảo nghệ
thuật.
3.6. Định hướng phát triển lâu dài
Trong bối cảnh giáo dục hòa nhập, định hướng tương lai cần
tập trung vào:
1.
Đào tạo
cha mẹ trở thành “trợ giảng” trị liệu tại gia đình: Cha mẹ cần được trang bị kiến thức cơ bản để chủ động hỗ
trợ con.
2.
Phát triển
chương trình nghệ thuật hòa nhập
tại trường mầm non, tiểu học, kết hợp cả trẻ bình thường và trẻ tự kỷ.
3.
Ứng dụng
công nghệ trong trị liệu: Sử dụng
bảng vẽ điện tử, phần mềm mô phỏng màu sắc giúp trẻ khám phá nhiều cách biểu
đạt.
4.
Khuyến
khích sáng tạo mang tính cộng đồng:
Tổ chức triển lãm tranh, tác phẩm của trẻ tự kỷ để lan tỏa thông điệp thấu hiểu
và chấp nhận sự khác biệt.
5.
Hỗ trợ tâm
lý cho cha mẹ: Song song với trị liệu cho trẻ,
cần có các chương trình tư vấn, chia sẻ cho cha mẹ để giảm căng thẳng và duy
trì sự kiên nhẫn.
3.7. Tác động kỳ vọng
Việc áp dụng những biện pháp và định hướng trên kỳ vọng mang
lại ba nhóm tác động tích cực:
- Đối
với trẻ: tăng cường khả năng biểu đạt
cảm xúc, cải thiện kỹ năng xã hội, nâng cao sự tự tin.
- Đối
với cha mẹ: giảm áp lực, nâng cao sự thấu
hiểu và gắn bó tình cảm với con.
- Đối
với xã hội: xây dựng môi trường hòa nhập,
nhân văn, tôn trọng sự khác biệt.
4.
Kết luận (mở rộng)
Nghệ thuật trị liệu cho trẻ rối loạn phổ tự kỷ không
chỉ là một phương pháp hỗ trợ phát triển kỹ năng, mà còn là một hành trình giàu
tính nhân văn, nơi trẻ được lắng nghe, thấu hiểu và khuyến khích thông qua
những hình thức biểu đạt phi ngôn ngữ. Trong hành trình ấy, cha mẹ không đơn
thuần là “người quan sát” đứng ngoài, mà chính là người bạn đồng hành
thiết yếu, giữ vai trò điểm tựa, người thấu hiểu và cầu nối tương tác.
Qua phân tích, có thể khẳng định rằng sự tham gia tích
cực của cha mẹ mang lại những tác động sâu rộng trên nhiều phương diện:
·
Đối với
trẻ: cha mẹ tạo ra môi trường an
toàn, ổn định để con yên tâm khám phá nghệ thuật; tôn trọng sự khác biệt để con
tự tin sáng tạo; và trực tiếp tham gia để hình thành kết nối cảm xúc. Trẻ từ đó
không chỉ phát triển về mặt nghệ thuật mà còn rèn luyện kỹ năng xã hội, khả
năng giao tiếp và năng lực điều chỉnh cảm xúc.
·
Đối với
cha mẹ: hành trình đồng hành này
giúp họ thấu hiểu thế giới nội tâm của con, giảm bớt áp lực, đồng thời rèn
luyện sự kiên nhẫn, lòng đồng cảm và khả năng sáng tạo trong nuôi dạy con. Mỗi
sản phẩm nghệ thuật của trẻ trở thành một “tấm gương phản chiếu” để cha mẹ hiểu
hơn về con và về chính mình.
·
Đối với
gia đình và xã hội: khi cha mẹ
đóng vai trò tích cực, mối quan hệ gia đình trở nên gắn kết bền vững, tình cảm
cha mẹ – con cái được củng cố. Xa hơn, việc lan tỏa các hoạt động nghệ thuật
của trẻ tự kỷ trong cộng đồng còn góp phần thay đổi nhận thức xã hội, từ chỗ
nhìn nhận sự khác biệt như một rào cản, sang coi đó như một nét đẹp của sự đa
dạng nhân loại.
Một điểm then chốt rút ra từ quá trình phân tích là:
nghệ thuật trị liệu sẽ khó đạt được hiệu quả nếu thiếu sự phối hợp đa
chiều giữa gia đình – nhà trường – chuyên gia. Trong đó, cha mẹ giữ
vai trò trung tâm, bởi họ là những người gần gũi và hiểu con nhất. Nhà trường
và chuyên gia có thể cung cấp kiến thức, kỹ thuật, nhưng chính cha mẹ mới là
người biến những kiến thức đó thành thực tiễn hằng ngày, duy trì sự ổn định và
kết nối lâu dài. Do vậy, việc nâng cao năng lực cho cha mẹ, thông qua các khóa
huấn luyện, hội thảo và chương trình tư vấn, là định hướng cần thiết để bảo đảm
tính bền vững của nghệ thuật trị liệu.
Bên cạnh đó, nghệ thuật trị liệu không chỉ là phương
pháp can thiệp ngắn hạn, mà cần được nhìn nhận như một chiến lược phát
triển lâu dài. Mỗi nét vẽ, mỗi sản phẩm thủ công, mỗi hoạt động sáng
tạo đều là bước nhỏ trên hành trình lớn giúp trẻ xây dựng bản sắc cá nhân, lòng
tự tin và khả năng hòa nhập xã hội. Nếu cha mẹ kiên nhẫn đồng hành, những bước
đi nhỏ ấy sẽ tích tụ thành sự thay đổi lớn, góp phần cải thiện chất lượng cuộc
sống của trẻ trong suốt quá trình trưởng thành.
Cuối cùng, kết luận quan trọng nhất là: cha mẹ chính
là nền tảng bền vững cho sự phát triển toàn diện của trẻ tự
kỷ. Bằng tình yêu thương, sự kiên nhẫn và đồng cảm, cha mẹ không chỉ hỗ trợ trẻ
trong hiện tại mà còn trao cho trẻ niềm tin để bước tiếp trong tương lai. Nghệ
thuật trong tay cha mẹ không chỉ là công cụ trị liệu, mà còn là cây cầu
nối trái tim, mang đến sự gắn kết, sự chữa lành và một thế giới giàu
hy vọng.
Tài
liệu tham khảo
1. American Academy of Child & Adolescent Psychiatry
(AACAP). (2023). Autism Resource Center. https://www.aacap.org/aacap/Families_and_Youth/Resource_Centers/Autism_Resource_Center/Home.aspx
2. American Art Therapy Association (AATA). (2024). Principles
of Art Therapy. Taylor & Francis Online.
3. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic
and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5). Washington, DC.
4. Centers for Disease Control and Prevention (CDC).
(2021). Data & Statistics on Autism Spectrum Disorder.
5. Griffin, S., & Sandler, D. (2018). Thúc đẩy
giao tiếp – 300 trò chơi và hoạt động cho trẻ tự kỷ (Trần Bích Phượng,
Nguyễn Kim Diệu, dịch). NXB Phụ nữ.
6. Koscinski, C. (2018). Hướng dẫn cha mẹ thực hành
kỹ năng trị liệu hoạt động cho trẻ tự kỷ (Trần Thị Bích Ngọc, Đỗ Tiến Sơn,
dịch). NXB Phụ nữ.
7. Liêm, N. T. (Chủ biên). (2018). Nuôi dạy trẻ có
rối loạn phổ tự kỷ trong môi trường gia đình. NXB Phụ nữ.
8. NHS. (2023). Signs of autism in children. https://www.nhs.uk/conditions/autism/signs/children/
9. Nguyễn Nữ Tâm An. (2018). Can thiệp rối loạn phổ
tự kỷ – Để khác biệt không là rào cản. NXB Thái Hà.
10. Rogers, S. J., Dawson, G., & Vismara, L. A.
(2020). Can thiệp sớm cho trẻ tự kỷ: Sử dụng các hoạt động hằng ngày giúp
trẻ kết nối, giao tiếp và học hỏi (Bạch Thu Phương, dịch). NXB Trẻ.
11. Solomon, R., Van Egeren, L., Mahoney, G., Quon Huber,
M. S., & Zimmerman, P. (2014). PLAY Project Home Consultation
intervention program for young children with autism spectrum disorders: A
randomized controlled trial. Journal of Developmental & Behavioral
Pediatrics, 35(8), 475–485.
12. The Royal Children’s Hospital Melbourne. (2023). Kids
Health Info: Autism spectrum disorder. https://www.rch.org.au/kidsinfo/fact_sheets/Autism_spectrum_disorder/