ThS: Phan Hồng Ngọc
Khoa Cơ bản - Đại Học Nghệ An -
Email: Ngocph@edu.vn.com
Hoạ sỹ. Hội viên hội văn học nghệ thuật Nghệ
An
1. Giới thiệu: Nền tảng và
Tầm quan trọng của Can thiệp Mỹ thuật tại gia
1.1. Bối cảnh và Thách thức trong can thiệp cho trẻ
tự kỷ
Rối loạn phổ tự kỷ (ASD) là một tình trạng
phát triển thần kinh phức tạp, đặc trưng bởi những khó khăn dai dẳng trong giao
tiếp xã hội, tương tác xã hội, và các hành vi lặp lại, sở thích hạn chế [1]. Trẻ
mắc ASD thường gặp nhiều thách thức, bao gồm khó khăn trong việc thể hiện cảm
xúc, hiểu cảm xúc của người khác [2, 3], và các vấn đề về kỹ năng vận động tinh
[4]. Sự thiếu hụt trong vận động tinh, bao gồm các chuyển động nhỏ và phối hợp
của các cơ ở bàn tay và ngón tay, có thể ảnh hưởng trực tiếp đến các hoạt động
sinh hoạt hàng ngày như cầm thìa, dùng đũa ăn, mặc quần áo, cho đến các kỹ năng
học tập quan trọng như cầm bút và viết [1, 4]. Điều này không chỉ là một rào cản
về mặt thể chất mà còn tạo ra rào cản tâm lý sâu sắc, làm suy giảm sự độc lập
và tự tin của trẻ, dẫn đến việc trẻ né tránh tham gia vào các hoạt động tập thể
hoặc học đường [4].
Trong bối cảnh đó, can thiệp sớm và toàn diện
đóng vai trò vô cùng quan trọng. Các tổ chức y tế và các trung tâm can thiệp uy
tín tại Việt Nam, như Trung tâm Nhân Hòa và Bệnh viện Nhi Trung ương, đều nhấn
mạnh tầm quan trọng của việc cha mẹ chủ động can thiệp tại nhà, lồng ghép việc
học vào cuộc sống hàng ngày [4, 5]. Tuy nhiên, các hình thức trị liệu chuyên
sâu tại phòng khám thường gặp phải những hạn chế về chi phí, nguồn lực và sự sẵn
có của các chuyên gia [6]. Điều này đã thúc đẩy một xu hướng mới: phụ huynh tìm
kiếm các phương pháp can thiệp hiệu quả, tiết kiệm và có thể thực hiện được
ngay trong môi trường gia đình [7]. Sự phát triển của các tài nguyên trực tuyến
như YouTube, TikTok và các cộng đồng mạng xã hội đã giúp phụ huynh dễ dàng tiếp
cận với các kiến thức và kinh nghiệm thực tiễn [8, 9].
1.2. Giới thiệu về Liệu pháp Nghệ thuật (Art
Therapy)
Liệu pháp nghệ thuật là một hình thức trị liệu
tâm lý đã được chứng minh hiệu quả, sử dụng quá trình sáng tạo nghệ thuật như một
phương tiện để cải thiện sức khỏe thể chất, tinh thần và cảm xúc [1, 2]. Phương
pháp này hoạt động dựa trên niềm tin rằng việc tạo ra nghệ thuật có thể giúp
các cá nhân thể hiện cảm xúc, suy nghĩ và trải nghiệm mà ngôn ngữ verbal khó có
thể diễn đạt [2]. Điều này đặc biệt hữu ích cho trẻ tự kỷ, những người thường gặp
khó khăn với giao tiếp bằng lời nói [1, 3].
Tác dụng tổng quan của liệu pháp này là đa
chiều và toàn diện. Liệu pháp nghệ thuật cung cấp một kênh giao tiếp không lời
hiệu quả, giúp trẻ bộc lộ những suy nghĩ và cảm xúc phức tạp [1, 10, 2]. Nó
cũng là một công cụ đắc lực để cải thiện kỹ năng vận động tinh và điều hòa cảm
giác [1, 3, 4]. Hoạt động sáng tạo còn giúp trẻ rèn luyện khả năng tập trung,
kiên nhẫn và giải tỏa căng thẳng [1], từ đó nâng cao sự tự tin và lòng tự trọng
[1, 11].
1.3. Mục tiêu và cấu trúc bài báo
Mục tiêu chính của bài báo này là phân tích
chuyên sâu cách thức hoạt động vẽ tranh đề tài gia đình có thể được sử dụng như
một công cụ trị liệu tại nhà. Bài viết sẽ tích hợp các nguyên tắc trị liệu
chuyên nghiệp với kinh nghiệm thực tiễn từ cộng đồng phụ huynh, nhằm cung cấp một
hướng dẫn toàn diện, có cơ sở khoa học, giúp phụ huynh và giáo viên tự tin thực
hiện can thiệp.
Cấu trúc bài báo được xây dựng một cách hệ thống,
đi từ cơ sở lý luận, phân tích ứng dụng cụ thể đến hướng dẫn thực hành chi tiết.
Cụ thể, sau phần giới thiệu, bài báo sẽ phân tích các lợi ích đa chiều của liệu
pháp mỹ thuật, sau đó đi sâu vào ý nghĩa của tranh vẽ gia đình và cách thức tận
dụng nó để can thiệp. Phần tiếp theo sẽ cung cấp các bước hướng dẫn cụ thể và
các nguyên tắc cốt lõi cho người hướng dẫn. Cuối cùng, bài báo sẽ tổng kết các
giá trị và đưa ra khuyến nghị cho việc áp dụng và nghiên cứu trong tương lai.
2. Liệu pháp Mỹ thuật cho
Trẻ tự kỷ: Cơ sở Khoa học và Lợi ích Đa chiều
Hoạt động mỹ thuật, đặc biệt là vẽ tranh,
không chỉ là một hình thức giải trí mà còn là một công cụ trị liệu có cơ sở
khoa học rõ ràng, mang lại nhiều lợi ích toàn diện cho trẻ tự kỷ. Những lợi ích
này thường có mối liên hệ mật thiết với nhau, tạo thành một chuỗi tác động tích
cực và toàn diện.
2.1. Vẽ tranh: Một phương tiện giao tiếp không lời
hiệu quả
Một trong những rào cản lớn nhất đối với trẻ
tự kỷ là khó khăn trong giao tiếp bằng lời [1, 3]. Vẽ tranh cung cấp một phương
tiện giao tiếp không lời hiệu quả, giúp trẻ bộc lộ những suy nghĩ, cảm xúc và
trải nghiệm mà trẻ không thể diễn đạt thành lời [1, 10, 2]. Đối với trẻ không
nói hoặc hạn chế ngôn ngữ, hình ảnh là một cầu nối trực quan để kết nối với thế
giới xung quanh [12, 13].
Các nhà trị liệu thường sử dụng phương pháp
này để hiểu thế giới nội tâm của trẻ. Ví dụ, một trẻ có thể vẽ một bầu trời bão
tố để thể hiện sự lo lắng, hoặc một cảnh hỗn loạn để biểu thị sự bối rối [14].
Bằng cách phân tích các yếu tố trong tranh vẽ, chuyên gia có thể hiểu được cảm
xúc, sự căng thẳng và những vấn đề mà trẻ đang gặp phải [15]. Hoạt động này
cũng có thể được kết hợp với các phương pháp trị liệu khác như Hệ thống giao tiếp
trao đổi hình ảnh (PECS), trong đó trẻ học cách sử dụng hình ảnh để giao tiếp
[16, 17]. Việc sử dụng các tấm thảm hoạt động vẽ tranh (playdough mats) có hình
ảnh cũng là một cách hữu ích để hỗ trợ trẻ không nói, vì nó kết hợp chiến lược
giao tiếp bằng hình ảnh với hoạt động sáng tạo [4].
2.2. Tác động đến Vận động tinh và Điều hòa cảm
giác
Vẽ tranh là một hoạt động lý tưởng để phát
triển kỹ năng vận động tinh. Các thao tác như cầm bút chì, bút sáp, hoặc cọ vẽ
đòi hỏi sự phối hợp chính xác của các cơ ở bàn tay và ngón tay [1, 18]. Hoạt động
tô màu, vẽ các đường nét cơ bản, và vẽ hình dạng giúp tăng cường sức mạnh cơ bắp
tay và cải thiện sự khéo léo [19, 20]. Những kỹ năng này là nền tảng quan trọng
cho các hoạt động tự phục vụ hàng ngày như cầm thìa, cài cúc áo và cho các kỹ
năng học thuật như viết [1, 4]. Các bài tập có thể được điều chỉnh từ đơn giản
(vẽ các hình cơ bản) đến phức tạp hơn (vẽ chi tiết) để phù hợp với trình độ của
trẻ [19, 20].
Ngoài ra, hoạt động vẽ tranh và mỹ thuật nói
chung còn có tác động tích cực đến quá trình điều hòa cảm giác. Việc tiếp xúc với
các chất liệu và kết cấu khác nhau như độ nhẵn của giấy, độ mềm của bút sáp, hoặc
độ lỏng của màu nước giúp trẻ khám phá và làm quen với các cảm giác xúc giác mới
lạ [1, 21]. Đối với trẻ có rối loạn xử lý cảm giác, hoạt động này có thể có tác
dụng làm dịu, giảm căng thẳng và lo âu [4]. Bằng cách cung cấp các trải nghiệm
giác quan được kiểm soát, liệu pháp nghệ thuật giúp trẻ dần trở nên thoải mái
hơn với các đầu vào cảm giác, từ đó cải thiện khả năng xử lý thông tin giác
quan một cách hiệu quả hơn [1].
2.3. Cải thiện Nhận thức, Cảm xúc và Kỹ năng xã hội
Hoạt động vẽ tranh đòi hỏi sự tập trung và
kiên nhẫn [22, 15]. Để hoàn thành một bức tranh, trẻ cần duy trì sự chú ý trong
một khoảng thời gian nhất định, rèn luyện một kỹ năng quan trọng mà nhiều trẻ tự
kỷ gặp khó khăn [4]. Khi trẻ hoàn thành một tác phẩm nghệ thuật, trẻ sẽ có cảm
giác tự hào và tự tin [1, 22]. Niềm tự hào này không chỉ đến từ sản phẩm cuối
cùng mà còn từ quá trình sáng tạo, từ đó củng cố lòng tự trọng và khuyến khích
trẻ tham gia vào các hoạt động phức tạp hơn [1, 11]. Nhiều kênh video trực tuyến
như "Easy Kids Drawings" cũng nhấn mạnh việc học các khái niệm cơ bản
như hình dạng, màu sắc và số học thông qua các video dạy vẽ đơn giản, trực quan
[23].
Vẽ tranh cũng là một công cụ hiệu quả để phát
triển các kỹ năng xã hội. Các dự án nghệ thuật theo nhóm hoặc hoạt động "vẽ
chung" (shared drawing) là cơ hội lý tưởng để trẻ học cách tương tác với
người khác [1, 2]. Trong hoạt động này, người lớn và trẻ sẽ luân phiên nhau
thêm các chi tiết vào một bức tranh chung [12]. Điều này giúp trẻ học các kỹ
năng xã hội cơ bản như luân phiên, chia sẻ dụng cụ, hợp tác và lắng nghe [1,
12].
Việc kết hợp vẽ tranh với các hình thức trị
liệu khác cũng tạo ra một mô hình can thiệp toàn diện hơn. Ví dụ, việc kết hợp
vẽ với đất nặn [24, 25] hoặc âm nhạc [22] có thể tạo ra trải nghiệm đa giác
quan, giúp trẻ phát triển đồng thời nhiều kỹ năng. Đất nặn, giống như vẽ tranh,
cũng giúp cải thiện vận động tinh và điều hòa cảm giác [4], trong khi âm nhạc
có thể giúp trẻ thư giãn và diễn đạt cảm xúc [22]. Sự kết hợp này cho thấy mỹ
thuật trị liệu không chỉ giới hạn ở một phương tiện duy nhất mà là một mô hình
can thiệp linh hoạt, có thể điều chỉnh để phù hợp với nhu cầu và sở thích của từng
trẻ.
3. Phân tích Chuyên sâu:
Tranh vẽ Gia đình như một Công cụ Trị liệu Toàn diện
Tranh vẽ gia đình không chỉ là một bức tranh
đơn thuần mà còn là cánh cửa để bước vào thế giới nội tâm của trẻ, đặc biệt là
trẻ tự kỷ. Hoạt động này cung cấp một công cụ độc đáo để phụ huynh và các nhà
trị liệu hiểu được nhận thức của trẻ về các mối quan hệ, cảm xúc và vị trí của
bản thân trong hệ thống gia đình.
3.1. Tranh vẽ gia đình: Cánh cửa vào thế giới nội
tâm của trẻ
Trong tâm lý học, tranh vẽ gia đình được sử dụng
như một phương pháp chẩn đoán quan hệ liên nhân cách trong gia đình của trẻ
[26]. Thông qua các yếu tố trong tranh như cấu trúc, đặc điểm các thành viên và
quá trình vẽ, người lớn có thể phân tích và giải mã những cảm nhận sâu sắc của
trẻ.
●
Vị trí và Khoảng cách: Khoảng cách giữa các nhân vật trong tranh
thường phản ánh khoảng cách tâm lý và sự gần gũi cảm xúc trong cuộc sống thực
[26]. Một bức tranh với các nhân vật nắm tay nhau hoặc tham gia một hoạt động
chung (ví dụ: bữa cơm gia đình, đi dã ngoại) thường cho thấy sự gắn kết, hạnh
phúc và một gia đình hòa thuận [26, 27]. Ngược lại, các nhân vật bị tách rời bởi
khoảng trống lớn hoặc vật thể có thể gợi ý sự thiếu gắn kết, khó khăn trong
giao tiếp hoặc mâu thuẫn [26].
●
Kích thước và Tầm quan trọng: Kích thước của một nhân vật trong tranh phản
ánh quyền lực và tầm quan trọng của người đó trong mắt trẻ [26]. Một nhân vật bị
bỏ qua hoàn toàn có thể thể hiện một thái độ tiêu cực hoặc cảm giác xa lánh đối
với người đó [26, 28]. Nếu trẻ vẽ bản thân là nhân vật lớn nhất, điều này có thể
biểu thị một cảm giác tự tôn, nhu cầu kiểm soát hoặc thậm chí là một cơ chế
phòng vệ cho sự nhút nhát [26].
●
Nét vẽ và Màu sắc: Các nét vẽ mạnh, màu tối có thể thể hiện sự
căng thẳng, hung hăng hoặc lo âu [26]. Ngược lại, các nét vẽ mềm mại, chi tiết
và màu sắc tươi sáng, hài hòa thường phản ánh cảm xúc tích cực, lạc quan và một
trạng thái tâm lý ổn định [26, 29, 30]. Một bức tranh với tông màu xám và đen
chủ đạo có thể chỉ ra trạng thái buồn bã hoặc sợ hãi [26].
Tuy nhiên, việc giải mã tranh vẽ của trẻ cần
được tiếp cận một cách thận trọng và có hệ thống. Các chuyên gia tâm lý cảnh
báo rằng việc đưa ra những lời giải thích vội vàng hoặc rập khuôn là điều nên
tránh [31]. Tranh vẽ chỉ là một công cụ để khám
phá và mở ra cuộc đối thoại,
không phải để đưa ra chẩn đoán lâm sàng. Mục tiêu là hiểu thế giới quan của trẻ,
không phải là để gán cho chúng một vấn đề tâm lý. Do đó, các kết quả phân tích
cần được đối chiếu với các hành vi thực tế và các nguồn thông tin khác về trẻ
[31].
3.2. Nâng cao Giao tiếp và Gắn kết Gia đình qua hoạt
động vẽ
Hoạt động vẽ tranh gia đình có thể được thiết
kế một cách có chủ đích để thúc đẩy giao tiếp và tăng cường sự gắn kết.
●
Vẽ chung (Shared drawing): Đây là một kỹ thuật hiệu quả, đặc biệt cho
trẻ có kỹ năng giao tiếp hạn chế [12]. Phụ huynh và trẻ luân phiên thêm các chi
tiết vào cùng một bức tranh. Hoạt động này giúp trẻ học cách hợp tác, chia sẻ
tài liệu và giải quyết vấn đề [12]. Trong quá trình vẽ, người lớn có thể gợi ý
bằng cách đặt những câu hỏi mở, ví dụ: "Con có thể thêm gì vào bức tranh
này?" để khuyến khích trẻ phản ứng và giao tiếp [12].
●
Thúc đẩy biểu đạt cảm xúc: Phụ huynh có thể gợi ý trẻ vẽ về các kỷ niệm
gia đình đáng nhớ hoặc các hoạt động hàng ngày [27, 29, 32]. Điều này khuyến
khích trẻ suy ngẫm và chia sẻ về trải nghiệm và cảm xúc của mình. Việc vẽ về một
bữa cơm gia đình ấm cúng, một chuyến đi chơi dã ngoại hoặc một dịp lễ Tết có thể
khơi gợi những cảm xúc tích cực và tạo ra cơ hội để trẻ kể chuyện bằng hình ảnh
[27, 32].
Bảng 1: Các yếu tố tâm lý trong tranh vẽ gia đình
và ý nghĩa giải mã
|
Yếu tố Phân tích |
Biểu hiện trong tranh vẽ |
Ý nghĩa Giải mã (Dựa trên Nghiên cứu) |
Lưu ý Quan trọng cho Phụ huynh |
|
Vị trí & Khoảng cách |
Các nhân vật ở gần nhau, nắm tay, hoặc tham
gia hoạt động chung |
Sự gần gũi, gắn kết cảm xúc, gia đình hòa
thuận [26] |
Là một chỉ dấu tích cực, cần tiếp tục duy
trì và củng cố sự gắn kết này. |
|
|
Các nhân vật đứng cách xa nhau, bị phân
tách bởi các vật thể |
Khoảng cách tâm lý, thiếu giao tiếp, sự
tách biệt hoặc mâu thuẫn [26] |
Là một chỉ dấu cần quan tâm. Nên mở cuộc
trò chuyện nhẹ nhàng về cảm xúc của trẻ. |
|
Kích thước |
Nhân vật tự vẽ mình hoặc một người nào đó lớn
nhất |
Sự tự tôn, cảm giác quan trọng, hoặc sự ngưỡng
mộ đối với người đó [26] |
Khuyến khích sự tự tin của trẻ nhưng cũng cần
cân bằng để trẻ không tự cho mình là trung tâm. |
|
|
Một nhân vật bị vẽ rất nhỏ hoặc bị bỏ qua |
Cảm giác bất an, bị bỏ rơi, hoặc thái độ
tiêu cực đối với người đó [26] |
Cần tìm hiểu nguyên nhân ẩn sau sự việc,
trò chuyện riêng tư với trẻ hoặc người có liên quan. |
|
Nét vẽ & Màu sắc |
Nét vẽ mềm mại, chi tiết; sử dụng màu sắc
tươi sáng, hài hòa |
Cảm xúc tích cực, sự lạc quan, tâm lý ổn định
[26, 29] |
Phản ánh trạng thái cảm xúc tốt. Cần tiếp tục
tạo môi trường tích cực. |
|
|
Nét vẽ thô bạo, mạnh tay, nhiều chỗ tẩy
xóa; sử dụng màu tối, u ám |
Sự căng thẳng, lo âu, giận dữ, trạng thái
trầm cảm hoặc sợ hãi [26] |
Đây là một tín hiệu cho thấy trẻ đang gặp vấn
đề cảm xúc. Cần tìm cách xoa dịu và tìm hiểu nguyên nhân gốc rễ. |
4. Hướng dẫn Thực hành Chi
tiết cho Phụ huynh và Giáo viên tại Gia đình
Để tối ưu hóa hiệu quả của liệu pháp vẽ tranh
tại nhà, phụ huynh và giáo viên cần áp dụng một cách tiếp cận có hệ thống và đầy
đủ sự kiên nhẫn.
4.1. Chuẩn bị và Môi trường
Tạo một môi trường thoải mái và an toàn là bước
đầu tiên và quan trọng nhất [33, 5, 34]. Môi trường nên yên tĩnh, không bị xao
nhãng bởi các yếu tố bên ngoài như tiếng ồn từ tivi hoặc điện thoại [5]. Phụ
huynh cần đảm bảo các vật liệu vẽ an toàn, không độc hại [33]. Việc lựa chọn
công cụ cũng cần được cá nhân hóa. Với trẻ có khó khăn về vận động tinh, nên sử
dụng bút chì có đệm cầm [35], bút sáp cỡ lớn [12], hoặc giấy vẽ khổ lớn để giảm
áp lực cho bàn tay [12]. Một số trẻ có thể thích vẽ trên mặt phẳng nghiêng, như
giá vẽ hoặc dán giấy lên tường, để có tư thế thoải mái hơn [12, 35].
4.2. Các bước Dạy vẽ Tranh Gia đình
Quá trình dạy vẽ nên đi từ các bước đơn giản
đến phức tạp, giúp trẻ không cảm thấy choáng ngợp và duy trì sự hứng thú.
●
Bước 1: Bắt đầu với những điều cơ bản: Bắt đầu bằng việc cho trẻ làm quen với các
hình khối cơ bản như hình tròn, hình vuông, và hình tam giác [20]. Điều này
giúp trẻ rèn luyện khả năng cầm bút và điều khiển nét vẽ trước khi chuyển sang
các hình phức tạp hơn.
●
Bước 2: Vẽ từng thành viên: Hướng dẫn trẻ vẽ từng thành viên trong gia
đình. Phụ huynh có thể gợi ý trẻ quan sát những đặc điểm nổi bật của từng người,
ví dụ như mái tóc, kính của bố, hoặc chiếc váy hoa của mẹ [29]. Các video hướng
dẫn trực tuyến như từ kênh "Dạy vẽ Online" có thể cung cấp các bước cụ
thể để vẽ từng bộ phận trên cơ thể người một cách đơn giản [36].
●
Bước 3: Gợi ý các hoạt động: Để khuyến khích sự sáng tạo và biểu đạt cảm
xúc, hãy gợi ý trẻ vẽ về các chủ đề cụ thể liên quan đến gia đình [29]. Các chủ
đề như bữa cơm gia đình ấm cúng, một chuyến đi chơi dã ngoại hoặc cảnh cả nhà
cùng nhau gói bánh chưng dịp Tết là những ý tưởng tuyệt vời [27, 32]. Điều này
giúp trẻ dễ dàng hình dung và thể hiện cảm xúc của mình thông qua câu chuyện bằng
hình ảnh.
●
Bước 4: Hoàn thiện và Tôn vinh: Sau khi hoàn thành phần phác thảo, hướng dẫn
trẻ tô màu [30]. Khuyến khích trẻ sử dụng các màu sắc tươi sáng và hài hòa. Điều
quan trọng là cho phép trẻ tự do sáng tạo và tự thêm các chi tiết mà trẻ yêu
thích như một chú chó, cây cối, hoặc một trái tim [29].
4.3. Các Nguyên tắc Vàng trong Hướng dẫn
Sự thành công của liệu pháp không chỉ nằm ở bản
thân hoạt động mà còn phụ thuộc lớn vào phương pháp và thái độ của người hướng
dẫn.
●
Kiên nhẫn và đồng hành: Phụ huynh cần thể hiện sự kiên nhẫn vô hạn,
đặc biệt khi trẻ có thể không chú ý hoặc tương tác ngay từ lần đầu tiên [5].
Hãy tập trung vào quá trình, không phải kết quả cuối cùng [12, 37].
●
Sử dụng ngôn ngữ đơn giản và làm mẫu: Dùng câu lệnh ngắn, đơn giản và nhấn mạnh từ
khóa [34, 38]. Kết hợp lời nói với cử chỉ và làm mẫu các hành động để trẻ dễ hiểu
và bắt chước [5]. Ví dụ: "Con hãy bóp mạnh cục đất nặn này nhé" kèm
theo hành động bóp [4].
●
Khen ngợi và củng cố: Khen ngợi và khuyến khích mọi tiến bộ nhỏ nhất
của trẻ, dù có sự hỗ trợ hay không [5]. Điều này tạo động lực xã hội và khiến
trẻ cảm thấy phấn khởi, tự tin hơn [1].
●
Tận dụng các nguồn tài nguyên: Các nền tảng trực tuyến như YouTube có rất
nhiều kênh dạy vẽ thân thiện với trẻ em như "Art for Kids Hub" hoặc
"Muffalo Potato", cung cấp các hướng dẫn dễ thực hiện [8, 23]. Phụ
huynh cũng có thể tham gia các hội nhóm trên Facebook để chia sẻ kinh nghiệm
[7] hoặc tìm kiếm tài liệu từ các trang web chuyên về giáo dục đặc biệt như
A365 [9].
Bảng 2: Gợi ý Giáo án hoạt động vẽ tại nhà cho phụ
huynh
|
Mục tiêu Bài học |
Hoạt động Cụ thể |
Lời hướng dẫn Gợi ý (Kết hợp cử chỉ) |
|
Luyện tập Vận động tinh |
Bóp, vò, xé giấy vẽ, cầm bút và vẽ các hình
khối cơ bản (tròn, vuông) |
"Con bóp mạnh tờ giấy này nhé!"
"Chúng ta hãy vẽ một hình tròn thật to nào." [4, 20] |
|
Phát triển Kỹ năng nhận diện |
Vẽ chân dung từng thành viên trong gia đình
theo các đặc điểm nổi bật |
"Bố có mái tóc xoăn, con hãy vẽ tóc
xoăn cho bố nhé." "Con có nhìn thấy chiếc kính của mẹ không?"
[29] |
|
Cải thiện Khả năng chú ý và Tương tác |
Vẽ chung (shared drawing) một bức tranh về
gia đình đi dã ngoại |
"Bây giờ đến lượt mẹ vẽ nhé, rồi con sẽ
vẽ tiếp." "Mẹ vẽ một cái cây, con có muốn thêm bông hoa
không?" [12] |
|
Tăng cường Biểu đạt cảm xúc |
Vẽ một bức tranh về bữa cơm gia đình hoặc một
kỷ niệm vui vẻ |
"Con hãy vẽ cảnh cả nhà đang ăn thật
vui nhé." "Chúng ta đã rất vui khi đi chơi ở biển phải không, con
hãy vẽ cảnh đó nhé." [27, 32] |
5. Kết luận và Khuyến nghị
5.1. Tổng kết và Ý nghĩa
Bài báo này đã chứng minh rằng hoạt động vẽ
tranh đề tài gia đình là một công cụ trị liệu hiệu quả và dễ tiếp cận, vượt xa
giá trị của một hoạt động giải trí thông thường [1, 27]. Bằng cách kích thích đồng
thời các giác quan, cải thiện kỹ năng vận động tinh [39], phát triển nhận thức,
và cung cấp một kênh giao tiếp không lời [22], hoạt động này tạo ra một nền tảng
vững chắc cho sự tiến bộ của trẻ tự kỷ. Tranh vẽ gia đình, với những lớp ý
nghĩa tâm lý sâu sắc [26], còn là một phương tiện mạnh mẽ để phụ huynh thấu hiểu
thế giới nội tâm của con, đồng thời tăng cường sự gắn kết trong gia đình [2,
27]. Hơn nữa, hoạt động này còn giúp trẻ xây dựng lòng tự tin, giải tỏa căng thẳng
và cảm thấy được kết nối với cộng đồng [40].
Việc chuyển dịch từ can thiệp chuyên biệt tại
phòng khám sang can thiệp tại nhà, dưới sự hướng dẫn của phụ huynh, là một xu
hướng tất yếu trong bối cảnh hiện nay. Bằng cách tận dụng các tài nguyên trực
tuyến và áp dụng các nguyên tắc cốt lõi đã được trình bày, phụ huynh có thể tự
mình thực hiện các chương trình can thiệp một cách có hệ thống, biến ngôi nhà
thành một môi trường trị liệu an toàn và hiệu quả.
5.2. Khuyến nghị và Hướng nghiên cứu tương lai
●
Khuyến nghị cho phụ huynh và giáo viên: Bắt đầu từ những điều đơn giản và dễ thực hiện
tại nhà, như việc sử dụng đất nặn và vẽ tranh [25, 4]. Luôn kiên nhẫn, tập
trung vào quá trình và khen ngợi mọi nỗ lực của trẻ, dù là nhỏ nhất. Tích hợp
hoạt động vẽ tranh vào các thói quen hàng ngày và sử dụng ngôn ngữ rõ ràng, đơn
giản [5].
●
Hướng nghiên cứu tương lai: Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu quốc tế về liệu
pháp nghệ thuật cho trẻ tự kỷ, các nghiên cứu định lượng chuyên sâu tại Việt
Nam vẫn còn hạn chế [6]. Do đó, cần có thêm các nghiên cứu để kiểm chứng tính
hiệu quả của liệu pháp vẽ tranh gia đình trong bối cảnh văn hóa và xã hội Việt
Nam. Đồng thời, các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc tích hợp
vẽ tranh với các hình thức trị liệu khác (ví dụ: trị liệu hành vi, trị liệu vận
động tinh) để tạo ra các mô hình can thiệp toàn diện hơn và tối ưu hóa kết quả
[6, 41]. Việc khám phá cách thức các cộng đồng trực tuyến có thể hỗ trợ phụ
huynh trong việc thực hiện các liệu pháp này tại nhà cũng là một hướng nghiên cứu
tiềm năng, nhằm lấp đầy khoảng trống dữ liệu và kinh nghiệm thực tiễn.