Giai đoạn 1: Lứa tuổi mầm non (3-6 tuổi) - P2.Bài 10: Trị liệu Kỹ năng qua Nghệ thuật Xé dán theo Truyện kể

ThS: Phan Hồng Ngọc

Khoa Cơ bản - Đại Học Nghệ An - Email: Ngocph@edu.vn.com

Hoạ sỹ. Hội viên hội văn học nghệ thuật Nghệ An

Giai đoạn 1: Lứa tuổi mầm non (3-6 tuổi). Phát triển biểu cảm và kỹ năng cơ bản. P2.Bài 10: Trị liệu Kỹ năng qua Nghệ thuật Xé dán theo Truyện kể

Bài viết này đi sâu vào phân tích và tổng hợp các lợi ích của hoạt động xé dán theo truyện kể như một công cụ can thiệp giáo dục và trị liệu cho trẻ rối loạn phổ tự kỷ (ASD). Dựa trên nền tảng lý luận về tầm quan trọng của các kỹ năng vận động tinh, bài viết chỉ ra rằng sự thiếu hụt trong lĩnh vực này có thể tạo ra một chuỗi tác động tiêu cực, gây cản trở sự độc lập và hòa nhập xã hội của trẻ. Bằng cách kết hợp hai hoạt động can thiệp độc lập là kể chuyện và thủ công, phương pháp xé dán theo truyện kể tạo ra một liệu pháp đồng bộ hóa, không chỉ rèn luyện kỹ năng vận động mà còn củng cố tư duy trình tự và phát triển khả năng ngôn ngữ một cách tự nhiên. Báo cáo cung cấp một cái nhìn chuyên sâu về cơ chế trị liệu của hoạt động này, so sánh với các phương pháp phổ biến khác như nặn đất, đồng thời đưa ra một quy trình hướng dẫn thực hành chi tiết, có cấu trúc rõ ràng cho phụ huynh và giáo viên. Các hướng dẫn được trình bày dựa trên các nguyên tắc đã được chứng minh trong can thiệp cho trẻ tự kỷ, bao gồm việc sử dụng các công cụ trực quan và tạo động lực để trẻ giao tiếp.

1. Giới thiệu: Nền tảng Lý luận và Vai trò của Hoạt động Can thiệp

1.1. Thực trạng về Kỹ năng Vận động Tinh ở Trẻ Rối loạn Phổ Tự kỷ (ASD)

Kỹ năng vận động tinh, bao gồm các chuyển động nhỏ và phối hợp của các cơ ở bàn tay và ngón tay, là nền tảng cho sự phát triển toàn diện của trẻ em.¹ Tuy nhiên, các tài liệu chuyên môn và tổ chức y tế đều nhấn mạnh rằng trẻ mắc chứng rối loạn phổ tự kỷ (ASD) thường gặp nhiều thách thức đặc biệt trong việc phát triển các kỹ năng này.¹ Sự thiếu hụt này biểu hiện ở những khó khăn trong các hoạt động tự phục vụ hàng ngày như cầm thìa, cài cúc, buộc dây giày, cũng như các kỹ năng học tập quan trọng như cầm bút, viết và sử dụng kéo.¹

Một phân tích sâu hơn cho thấy sự thiếu hụt kỹ năng vận động tinh không chỉ là một vấn đề thể chất đơn thuần mà còn tạo ra một chuỗi tác động tiêu cực, gây ra rào cản tâm lý và xã hội sâu sắc. Khi trẻ không thể tự thực hiện các nhiệm vụ cơ bản, sự độc lập và lòng tự trọng của trẻ bị suy giảm đáng kể.¹ Điều này có thể dẫn đến việc trẻ né tránh tham gia vào các hoạt động tập thể hoặc học đường đòi hỏi sự khéo léo của đôi tay, cản trở quá trình hòa nhập và tương tác với bạn bè.¹ Do đó, việc can thiệp để phát triển kỹ năng vận động tinh không chỉ nhằm mục đích rèn luyện sự khéo léo của đôi tay mà còn là để xây dựng nền tảng cho sự độc lập, tự tin và khả năng hòa nhập xã hội tốt hơn cho trẻ.

1.2. Kể chuyện và Thủ công: Hai Công cụ Can thiệp Độc lập

Hoạt động thủ công như xé dán, cắt dán hay nặn đất từ lâu đã được công nhận là phương tiện hiệu quả để phát triển các kỹ năng vận động tinh, cải thiện sự phối hợp tay-mắt và tăng cường lòng tự trọng cho trẻ.³ Các hoạt động này khuyến khích sự tự thể hiện và sáng tạo, đồng thời mang lại cảm giác thành công khi trẻ tự tay tạo ra một sản phẩm.³

Song song đó, kể chuyện cũng là một công cụ can thiệp mạnh mẽ. Kể chuyện là một phần thiết yếu trong sự phát triển của trẻ em, giúp cải thiện phát âm, mở rộng vốn từ vựng, phát triển năng lực tư duy, óc sáng tạo và trí nhớ.⁶ Tuy nhiên, một khám phá quan trọng là việc kết hợp hai hoạt động riêng biệt này lại tạo ra một liệu pháp đồng bộ hóa đặc biệt hiệu quả cho trẻ ASD. Việc kể chuyện cung cấp một cấu trúc và trình tự cho hoạt động thủ công, biến một hoạt động xé dán đơn thuần thành một công cụ nhận thức và ngôn ngữ mạnh mẽ. Trẻ tự kỷ thường học tốt bằng thị giác và có trí nhớ không gian tốt.⁸ Do đó, cấu trúc câu chuyện với trình tự logic (mở đầu - diễn biến - kết thúc) sẽ cung cấp một khung nhận thức để trẻ có thể sắp xếp và dán các nhân vật vào, giúp trẻ hiểu và ghi nhớ trình tự các sự kiện một cách dễ dàng hơn.⁹ Cách tiếp cận này giúp trẻ vượt ra khỏi việc chỉ rèn luyện kỹ năng tay, mà còn xây dựng một nền tảng tư duy có cấu trúc.

2. Phân tích Chuyên sâu: Cơ chế Trị liệu của Hoạt động Xé dán theo Câu chuyện

2.1. Lợi ích Đa chiều: Vận động Tinh, Cảm giác và Nhận thức

Hoạt động xé dán theo câu chuyện mang lại lợi ích toàn diện, tác động đến nhiều khía cạnh phát triển của trẻ:

● Vận động Tinh: Hành động xé giấy là một bài tập cốt lõi cho sự phát triển vận động tinh ở trẻ. Các kỹ thuật như xé vụn, xé rách hay xé lượn sóng đòi hỏi sự phối hợp khéo léo của các cơ ở ngón tay và bàn tay.¹¹ Điều này giúp tăng cường sức mạnh cơ bắp, cải thiện khả năng phối hợp tay-mắt và sự khéo léo của các ngón tay, từ đó tạo nền tảng vững chắc cho các kỹ năng phức tạp hơn như cầm bút, vẽ và sử dụng kéo.²

● Điều hòa Cảm giác: Mặc dù đất nặn thường được biết đến nhiều hơn trong việc điều hòa cảm giác nhờ kết cấu mềm dẻo ¹, hoạt động xé dán cũng cung cấp trải nghiệm cảm giác độc đáo. Âm thanh "xoẹt" của giấy rách và cảm giác của các cạnh giấy sắc có thể mang tính xoa dịu hoặc kích thích, tùy thuộc vào hồ sơ cảm giác của từng trẻ. Việc phết hồ và dán các mảnh giấy lên bề mặt cũng cung cấp phản hồi xúc giác quan trọng.¹⁵

● Phát triển Nhận thức: Hoạt động này đòi hỏi trẻ phải tập trung chú ý, tư duy sáng tạo để tạo ra các hình dạng từ những mảng giấy không có cấu trúc.³ Đặc biệt, khi thực hiện theo câu chuyện, trẻ được rèn luyện khả năng tư duy trình tự (sequential thinking) và sắp xếp bố cục.¹⁷ Trẻ phải nhớ và dán các nhân vật, sự kiện theo đúng thứ tự diễn biến của câu chuyện, từ đó củng cố khả năng ghi nhớ và hiểu trình tự thời gian.

2.2. Xây dựng Kỹ năng Ngôn ngữ và Giao tiếp

Trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn trong việc xử lý ngôn ngữ trừu tượng và có thể chậm nói hoặc chỉ sử dụng ngôn ngữ mang tính lặp lại.⁸ Hoạt động xé dán theo câu chuyện hoạt động như một cầu nối trực quan, giúp trẻ chuyển từ ngôn ngữ trừu tượng sang hình ảnh cụ thể và ngược lại. Khi người hướng dẫn đọc truyện một cách sinh động ⁶, trẻ sẽ thực hiện hành động xé dán để tạo ra các nhân vật.

Sự chuyển đổi từ lời nói sang vật thể hữu hình này là chìa khóa. Ví dụ, khi trẻ tạo ra nhân vật "chú heo con" từ mảnh giấy xé dán, nhân vật đó không còn chỉ là một từ trong câu chuyện mà là một đối tượng cụ thể. Người hướng dẫn có thể chỉ vào sản phẩm của trẻ và hỏi những câu hỏi có mục đích như: "Đây là ai?", "Chú heo con đã làm gì?". Điều này tạo ra một nguồn động lực để trẻ giao tiếp, khuyến khích trẻ sử dụng ngôn ngữ để mô tả, kể lại và tương tác với sản phẩm của chính mình.⁸ Quá trình này giúp trẻ xây dựng vốn từ vựng một cách tự nhiên và thực hiện giao tiếp có chủ đích, vượt xa việc lặp lại lời nói một cách máy móc.

2.3. So sánh: Xé dán và Nặn đất - Lựa chọn phù hợp với mục tiêu

Đất nặn và xé dán đều là những hoạt động vận động tinh phổ biến trong can thiệp cho trẻ tự kỷ. Mặc dù cả hai đều mang lại lợi ích chung, nhưng mỗi hoạt động lại có những ưu điểm đặc thù, giúp người hướng dẫn lựa chọn công cụ phù hợp nhất với nhu cầu cụ thể của trẻ. Bảng so sánh dưới đây phân tích sự khác biệt giữa hai phương pháp này.

Bảng 1: So sánh Lợi ích và Kỹ năng Mục tiêu của Xé dán và Nặn đất

Mục tiêu Trị liệu	Hoạt động Xé dán	Hoạt động Nặn đất
Kỹ năng Vận động Tinh	Tập trung vào sức mạnh ngón tay cái và ngón trỏ, rèn luyện tư thế cầm nắm và kỹ năng cắt dán.²	Tập trung vào sức mạnh cơ bàn tay (bóp, vò), rèn luyện sự khéo léo, phối hợp tay-mắt và sử dụng công cụ.¹
Điều hòa Cảm giác	Cung cấp phản hồi xúc giác và thính giác độc đáo (cảm giác và âm thanh giấy rách).	Cung cấp trải nghiệm xúc giác phong phú, mang tính xoa dịu (mềm, dẻo, trơn), có thể tùy chỉnh độ cứng, mùi hương.¹
Tư duy Trình tự	Rèn luyện tư duy trình tự một cách rõ ràng thông qua việc sắp xếp và dán các nhân vật theo diễn biến câu chuyện.¹⁵	Rèn luyện tư duy trình tự một cách linh hoạt, ít cấu trúc hơn thông qua việc xây dựng một sản phẩm từ đầu đến cuối.
Sáng tạo & Tưởng tượng	Khuyến khích tư duy trừu tượng và bố cục (ví dụ: xé một mảng giấy thành hình nhân vật).¹²	Hướng đến sự sáng tạo bằng cách tạo hình vật thể ba chiều, trực quan và dễ hình dung.¹⁹
Kỹ năng Xã hội & Giao tiếp	Tạo một cầu nối trực quan giữa câu chuyện (ngôn ngữ) và sản phẩm (hình ảnh) để kích thích giao tiếp.¹⁸	Tạo bối cảnh tự nhiên để trẻ tương tác, học cách chia sẻ, luân phiên và mở rộng vốn từ vựng về các hành động, đồ vật.¹⁹

3. Hướng dẫn Thực hành Toàn diện cho Phụ huynh và Giáo viên

3.1. Các Nguyên tắc Cốt lõi cho Người Hướng dẫn

Để hoạt động xé dán theo truyện kể đạt hiệu quả tối đa, phụ huynh và giáo viên cần tuân thủ các nguyên tắc cốt lõi đã được chứng minh trong can thiệp cho trẻ tự kỷ ²¹:

● Kiên nhẫn và Thấu hiểu: Người hướng dẫn nên tập trung vào quá trình hơn là kết quả cuối cùng. Việc khen ngợi sự cố gắng và sáng tạo của trẻ sẽ giúp trẻ cảm thấy thoải mái, tự tin và muốn tiếp tục tham gia.¹

● Thiết lập Môi trường và Thói quen: Tạo một không gian chơi rộng rãi, sạch sẽ và loại bỏ các yếu tố gây xao nhãng như tiếng ồn hoặc đồ chơi khác.²² Việc duy trì một thói quen cố định sẽ giúp trẻ cảm thấy yên tâm và sẵn sàng hơn cho hoạt động.²⁴

● Giao tiếp Hiệu quả: Sử dụng câu lệnh ngắn, rõ ràng và nhấn mạnh từ khóa.¹ Kết hợp với cử chỉ, biểu cảm gương mặt và ngồi ngang tầm mắt để khuyến khích trẻ giao tiếp mắt và dễ hiểu hơn.²³

● Chia nhỏ và Làm mẫu: Chia hoạt động thành các bước đơn giản và làm mẫu trước cho trẻ quan sát và bắt chước. Nếu cần, người hướng dẫn có thể cầm tay trẻ để thực hiện nhiệm vụ, sau đó giảm dần sự hỗ trợ.¹

3.2. Quy trình 6 Bước Hướng dẫn Xé dán theo Câu chuyện

Dưới đây là một quy trình chi tiết, có thể áp dụng ngay để hướng dẫn trẻ thực hiện hoạt động xé dán theo câu chuyện:

● a. Lựa chọn Câu chuyện: Chọn những câu chuyện ngắn, đơn giản, có ít nhân vật và nội dung rõ ràng, phù hợp với sở thích của trẻ.²⁹

● b. Chuẩn bị Vật liệu: Chuẩn bị đầy đủ giấy màu, giấy nền, hồ dán, khăn lau tay.¹⁰ Sắp xếp vật liệu gọn gàng để tránh gây xao nhãng.²²

● c. Đọc và Tương tác (Hoạt động Dẫn dắt): Đọc câu chuyện một cách sinh động, sử dụng giọng điệu và cử chỉ cường điệu hóa để thu hút sự chú ý.⁶ Dừng lại để hỏi trẻ về các nhân vật, các sự kiện trong truyện.

● d. Hướng dẫn Kỹ năng Xé dán: Làm mẫu từng bước tạo hình nhân vật từ giấy. Bắt đầu với các kỹ thuật xé đơn giản như xé rách, xé vụn ¹² rồi đến các kỹ thuật phức tạp hơn như xé lượn cong để tạo hình mây hay cá.¹⁷ Hướng dẫn trẻ cách phết hồ vào mặt trái của giấy và dán vào vị trí thích hợp.¹⁰

● e. Tích hợp Trình tự Câu chuyện: Sau khi tạo hình các nhân vật, hướng dẫn trẻ dán chúng lên giấy nền theo đúng trình tự xuất hiện trong truyện. Sử dụng các gợi ý về bố cục như "nhân vật ở gần thì to, ở xa thì nhỏ" để trẻ hình dung và sắp xếp không gian bức tranh.¹⁵

● f. Tổng kết và Tưởng thưởng: Khi trẻ hoàn thành sản phẩm, hãy khen ngợi sự nỗ lực của trẻ.¹ Sau đó, khuyến khích trẻ sử dụng chính sản phẩm đã tạo ra để kể lại câu chuyện.³⁴ Đây là bước cuối cùng củng cố các kỹ năng đã học và tạo động lực cho trẻ.

3.3. Bảng Giáo án Mẫu: Chuyện "Ba Chú Heo Con"

Dưới đây là một ví dụ về giáo án hoạt động xé dán dựa trên truyện "Ba chú heo con" ²⁹ có thể áp dụng tại nhà hoặc nhà trường.

Bảng 2: Gợi ý Giáo án Mẫu

Mục tiêu Can thiệp	Hoạt động Chi tiết	Gợi ý Ngôn ngữ & Cử chỉ
Ngôn ngữ & Nhận thức	Đọc truyện và đàm thoại: Kể chuyện "Ba chú heo con" với giọng điệu, cử chỉ sinh động.⁶	"Đây là câu chuyện về ba chú heo con!" (giọng vui vẻ). "Các chú heo xây nhà bằng gì?".³⁰ "Nhà heo út xây bằng gì nhỉ?"
Vận động Tinh & Trình tự	Tạo hình nhân vật: Hướng dẫn trẻ xé giấy màu để tạo hình chú heo (xé vụn cho nhà rơm, xé dải cho nhà gỗ).¹²	"Con xé giấy màu đỏ để làm nhà chú heo út nhé." ¹⁰ "Con xé giấy thành những mảnh nhỏ." (kết hợp làm mẫu).¹⁰
Vận động Tinh & Nhận thức	Dán nhân vật theo trình tự: Hướng dẫn trẻ dán chú heo cả, rồi đến heo hai, rồi đến heo út, và dán chó sói sau cùng.¹⁷	"Chú heo đầu tiên ở đây này!" (chỉ vào vị trí). "Chú sói xuất hiện cuối cùng, chúng ta dán sói sau nhé."
Ngôn ngữ & Trình tự	Kể lại câu chuyện: Khuyến khích trẻ dùng các nhân vật đã dán để kể lại nội dung câu chuyện theo ý mình.³⁴	"Ai ở trong tranh của con thế này?" ²⁹ "Chú heo đã làm gì đầu tiên?" "Rồi chuyện gì xảy ra nữa?"

4. Kết luận và Khuyến nghị

4.1. Tổng kết: Xé dán theo Câu chuyện - Một Liệu pháp Tích hợp

Xé dán theo truyện kể là một công cụ trị liệu hiệu quả và dễ tiếp cận, vượt xa giá trị của một hoạt động thủ công đơn thuần. Bằng cách kích thích đồng thời các kỹ năng vận động tinh, điều hòa cảm giác, phát triển tư duy trình tự và xây dựng khả năng ngôn ngữ, hoạt động này tạo ra một nền tảng vững chắc cho sự tiến bộ toàn diện của trẻ tự kỷ. Phương pháp này tận dụng thế mạnh học bằng thị giác của trẻ ASD, biến các khái niệm ngôn ngữ trừu tượng thành những vật thể hữu hình, từ đó tạo động lực và mục đích rõ ràng cho việc giao tiếp.

4.2. Khuyến nghị và Hướng nghiên cứu Tiếp theo

Dựa trên những phân tích này, người chăm sóc trẻ được khuyến nghị:

● Bắt đầu từ những điều đơn giản: Phụ huynh và giáo viên nên bắt đầu ngay tại nhà với các hoạt động xé dán cơ bản, dần dần tích hợp các yếu tố câu chuyện vào khi trẻ đã quen thuộc.

● Đồng hành với thái độ đúng đắn: Luôn kiên nhẫn, tập trung vào quá trình và khen ngợi mọi nỗ lực của trẻ, dù là nhỏ nhất. Điều này tạo ra động lực và sự tự tin, khuyến khích trẻ tiếp tục tham gia.

● Sử dụng ngôn ngữ rõ ràng: Dùng câu lệnh ngắn gọn, đơn giản và kết hợp với cử chỉ để trẻ dễ hiểu và thực hiện theo.

Mặc dù các tài liệu và kinh nghiệm thực tiễn đã chứng minh tính hiệu quả của phương pháp này ¹, vẫn cần có các nghiên cứu định lượng chuyên sâu hơn để đánh giá tác động lâu dài của hoạt động xé dán theo truyện kể đối với các nhóm trẻ lớn hơn, hoặc so sánh trực tiếp hiệu quả của nó với các hình thức can thiệp khác đối với sự phát triển ngôn ngữ, nhận thức và kỹ năng xã hội của trẻ tự kỷ.